Những người Việt thú vị mà tôi từng gặp

Trong suốt 55 năm qua, nhiều công dân Việt Nam đã tích cực tham gia vào các chương trình của đài chúng tôi. Chúng tôi rất tự hào vì nhiều nhà lãnh đạo chính phủ và Đảng của Việt Nam đã phát biểu và trả lời phỏng vấn trước micro của Đài Tiếng nói nước Nga.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chia sẻ với Ban tiếng Việt của Đài Moskva, tên gọi trước đây của Đài Tiếng nói nước Nga, về những cảm tưởng của Người trong cuộc đi thăm chính thức đầu tiên đến Liên Xô. Phó Chủ tịch Tôn Đức Thắng đã phát biểu trước máy micro của đài chúng tôi, kể về sự tham gia của Người trong cuộc khởi nghĩa của thủy thủ Pháp trong thời gian nội chiến ở Liên Xô sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười. Chính ông Tôn Đức Thắng là người đầu tiên, trong một lần phát biểu ở Đài Moskva đã đề cập đến sự tham gia của một nhóm sáu chiến sĩ tình nguyện Việt Nam đã tham gia cuộc chiến tranh Vệ quốc của nhân dân Nga chống phát xít Hítle, bảo vệ Thủ đô Moskva. Về sau, Ban tiếng Việt của đài chúng tôi đã tìm kiếm tài liệu về những người anh hùng ấy.

Và trong thập kỷ 80, khi nhắc đến những chiến sĩ người Việt đã tham gia bảo vệ Moskva, ông Lê Đức Anh đã nói rằng nếu như hồi ấy ông có mặt ở Nga thì chắc chắn ông cũng đã hành động như những người đồng hương của ông - đứng vào hàng ngũ những người chiến đấu bảo vệ đất nước Xôviết.

Vào đầu thập kỷ 70, phát biểu tại Đài Tiếng nói nước Nga sau khi đi thăm nhà máy chế tạo ôtô Zil, ông Lê Duẩn đã nói rằng ở Việt Nam tên của nhà máy này đã trở thành một từ tiếng Nga thông dụng nhất, bởi vì khắp nước chỗ nào cũng có những chiếc ôtô tải do nhà máy sản xuất.

Còn Đại tướng Võ Nguyên Giáp những khi trả lời phỏng vấn Đài Tiếng nói nước Nga đã không chỉ một lần nói về ý nghĩa to lớn của sự viện trợ kỹ thuật quân sự của Liên Xô đối với sự kết thúc thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam.

Chủ tịch Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam Nguyễn Hữu Thọ nhận định rằng, những người Anh hùng Liên Xô trong cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại như Alechxandr Marozov, Doia Koxmodianxkaya, Oleg Kosevoi… đã trở thành gương sáng cho các chiến sĩ quân giải phóng Việt Nam. Nhiều chiến sĩ của ông đã lấy tên các vị anh hùng Nga để làm biệt danh của mình khi hoạt động cách mạng.

Sự đánh giá cao nhất vai trò viện trợ của Liên Xô đối với Việt Nam trong thời kỳ khôi phục hậu chiến đã được ông Nguyễn Văn Linh đưa ra khi phát biểu tại Đài Tiếng nói nước Nga. Sau một cuộc gặp mặt với các đại biểu tích cực của Hội hữu nghị Xô - Việt tại Moskva, ông Nguyễn Văn Linh đã ghi nhận rằng sự ủng hộ của nhân dân Liên Xô đối với nhân dân Việt Nam đã mang lại cho họ nguồn sức mạnh mới không chỉ trong cuộc đấu tranh vũ trang, mà cả trong sự lao động sáng tạo.

Với ông Trần Đức Lương, Ban tiếng Việt đã làm quen khi ông còn là lãnh đạo Tổng cục Địa chất Việt Nam . Ở cương vị đó, cũng như khi đã là Chủ tịch nước, ông đều vui vẻ sẵn sàng trả lời phỏng vấn của đài chúng tôi. Ông nói về truyền thống tương trợ lẫn nhau của hai nước chúng ta, về sự cần thiết phải hoàn thiện các mối quan hệ đó trong những điều kiện hoàn cảnh mới. Và dĩ nhiên, chúng tôi rất phấn khởi khi nghe những lời tốt đẹp của ông Trần Đức Lương về công việc của Đài Tiếng nói nước Nga, của tập thể Ban tiếng Việt. Công việc đó được Chủ tịch Trần Đức Lương đánh giá như là một nhân tố quan trọng trong việc phát triển sự hiểu biết lẫn nhau giữa nhân dân hai nước, như một bộ phận của toàn bộ tổ hợp các mối liên hệ Nga - Việt.

Những cuộc gặp gỡ với ông Hoàng Quốc Việt ở Hà Nội và cả ở Moskva, những câu chuyện giữa ông và chúng tôi về sự phát triển phong trào công đoàn, về sự liên hệ giữa các trung tâm công đoàn hai nước cũng thật đáng nhớ. Theo lời của chứng nhân này, tôi được biết hàng loạt những chi tiết mới về việc cuộc Cách mạng Tháng Tám đã bắt đầu ra sao, Bảo Đại đã thoái vị như thế nào, về việc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập trên Quảng trường Ba Đình…

Khi phát biểu tại Đài Tiếng nói nước Nga, ông Phan Anh, người lãnh đạo phong trào ủng hộ hòa bình Việt Nam đã đánh giá cao sự hợp tác Xô - Việt. Ông Phan Anh đã nói rằng trong tất cả mọi giai đoạn của cuộc đấu tranh chống thực dân và đế quốc, người Việt Nam bao giờ cũng cảm nhận được sự hỗ trợ và ủng hộ của Liên Xô, của tất cả các dân tộc Xôviết, trước hết là dân tộc Nga. Ông cũng ghi nhận rằng đại diện phong trào ủng hộ hòa bình của Liên Xô và Việt Nam luôn luôn có quan điểm thống nhất khi phát biểu tại các diễn đàn quốc tế và nhờ đó mà mặt trận toàn thế giới ủng hộ Việt Nam ngày càng được mở rộng hơn.

Tôi làm quen với bà Nguyễn Thị Định ở Moskva, khi tại Điện Kremli bà được trao tặng giải thưởng hòa bình mang tên Lênin. Chúng tôi đã cùng nhau nói chuyện về chiến thuật của các đội du kích ở miền Nam, về sự tham gia của chị em phụ nữ trong phong trào giải phóng và sự khôi phục đất nước, về vai trò của phụ nữ trong việc giáo dục thế hệ trẻ… Không bao giờ tôi có thể quên được câu chuyện của bà về việc nhân dân Bến Tre đã vui mừng như thế nào khi nghe tin về chuyến bay của Yuri Gagarin vào vũ trụ. Theo chỉ thị của bà, đã in hàng nghìn truyền đơn nhỏ nói rằng đất nước vừa phóng thành công con tàu của mình lên vũ trụ đang đứng về phía nhân dân Việt Nam . Các lực lượng yêu nước miền Nam đã rải các truyền đơn đó khắp cả tỉnh, đưa đến cho nhân dân lòng tin vào thắng lợi trong sự nghiệp chính nghĩa của họ…--PageBreak--

Tôi rất tự hào rằng công việc của người phóng viên đã dẫn dắt tôi làm quen với nhà du hành vũ trụ số một của Việt Nam , Anh hùng Phạm Tuân. Lần đầu tiên chúng tôi đã gặp nhau vào hôm trước chuyến bay của ông và Victor Gorbatko, tại thành phố Ngôi Sao, ngoại ô Moskva. Trong bài trả lời phỏng vấn dành cho thính giả của Đài Tiếng nói nước Nga, Phạm Tuân nói rằng nước Nga trở thành Tổ quốc thứ hai của ông. Tại đây, ông đã được đào tạo thành một phi công, ông là người đầu tiên đã bắn rơi máy bay Mỹ trong số những người bảo vệ bầu trời Việt Nam . Về sau, cũng chính tại nơi đây, ông đã được đào tạo để trở thành phi công vũ trụ. Qua lời kể của ông, quả đất của chúng ta đẹp vô cùng khi nhìn qua cửa sổ tàu vũ trụ. Tôi tin tưởng rằng, những câu chuyện của ông rất hấp dẫn đối với thính giả Việt Nam , cho phép họ có thể một hình dung mới mẻ về hành tinh mà chúng ta đang sống.

Từ hồi đó Phạm Tuân đã nhiều lần phát biểu tại Đài Tiếng nói nước Nga. Lần cuối cùng chúng tôi gặp nhau tại Ngày văn hóa Việt Nam tại Nga. Phạm Tuân nói rằng mặc dù từ thời điểm ông và Gorbatko bay lên vũ trụ đã mười năm trôi qua, nước Nga và Việt Nam đã thay đổi rất nhiều, nhưng cảm tình giữa hai dân tộc vẫn như xưa, không có gì thay đổi. Và Đài Tiếng nói nước Nga đã đem lại sự đóng góp đáng kể để nhân dân hai nước chúng ta hiểu nhau sâu sắc hơn và không quên những trang sử vinh quang của sự hợp tác và vươn tới sự phát triển trong những điều kiện mới.

Làm sao tôi có thể quên được cuộc tiếp xúc với đạo diễn điện ảnh Mai Lộc? Lần đầu tiên, tôi biết đến cái tên này khi đọc quyển sách của nhà làm phim Xôviết Roman Karmen viết về chuyến đi công tác ở Việt Nam để quay bộ phim về cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân Việt Nam. Cùng làm việc trong đội quay phim của ông Karmen có nhà quay phim trẻ Mai Lộc. Roman Karmen đã dành cho Mai Lộc không ít những lời tốt đẹp của mình. Ba thập niên sau, tôi gặp ông Mai Lộc ở Moskva, tại Festival phim quốc tế, nơi ông giới thiệu bộ phim "Cánh đồng hoang" của mình. Tôi đã thực hiện một cuộc phỏng vấn về bộ phim đó và tất cả những khán giả mà tôi hỏi chuyện đều đánh giá rất cao về "Cánh đồng hoang". Sau đó, chúng tôi được biết quyết định của ban giám khảo: Bộ phim của Việt Nam nhận được giải thưởng cao nhất. Khỏi phải nói Mai Lộc đã phấn khởi như thế nào. Và trong ngày vui mừng đó, ông đã chân thành nhắc đến người thầy và người đồng nghiệp của mình là ông Roman Karmen.

Trong thập niên 80, các nhân viên Ban tiếng Việt của Đài Moskva không quên câu chuyện của ông Tôn Đức Thắng về các chiến sĩ tình nguyện quốc tế tham gia chiến tranh vệ quốc vĩ đại của nhân dân Liên Xô, đã quyết định tìm hiểu xem những người đó là ai, do đâu mà họ có mặt trong hàng ngũ Hồng quân Xôviết, số phận của họ ra sao?

Cuộc tìm kiếm đã tiến hành trong vòng mấy năm liền. Trước hết, do các tài liệu về những người cộng sản nước ngoài ở Moskva và thành viên Trung đoàn quân tình nguyện quốc tế thời đó đều được bảo mật. Chúng tôi đã bỏ rất nhiều thì giờ để tra cứu hồ sơ trong các kho lưu trữ và thư viện, gặp gỡ với các đảng viên cộng sản kỳ cựu, các nhân viên quốc tế cộng sản, những người từng tham gia phong trào cách mạng ở Việt Nam .

Kết quả là chúng tôi đã xác định được rằng, những người Việt Nam tham gia phòng thủ Moskva đã được Hồ Chí Minh đưa từ Quảng Châu đến Moskva từ khi còn là thiếu nhi, vào đầu những năm 30. Tại thủ đô Nga, họ đã học tập trong các trường phổ thông, sau đó làm việc trong các tổ chức khác nhau của Quốc tế cộng sản, học nghề trong các xí nghiệp, nhà máy của Moskva. Khi bọn phát xít xâm chiếm Liên Xô, họ đã đứng vào hàng ngũ Hồng quân để chiến đấu bảo vệ Moskva.

Chúng tôi đã xác định được danh tính của 4 trong số 6 chiến sĩ quốc tế tình nguyện người Việt. Đó là Lý Thục Chắt, Lý Nam Thanh, Lý Anh Tạo và Vương Thúc Tình. Theo các hồ sơ nhận được, ba người đầu hy sinh ngoài mặt trận vào đầu năm 1942, khi phát xít Đức đã bị đánh bại ra khỏi Moskva. Còn Vương Thúc Tình may mắn được nguyên vẹn sau trận đánh ấy, được Quốc tế cộng sản cử về Việt Nam , nhưng trên đường qua Trung Quốc ông đã bị Quốc dân đảng bắt và giết chết.

Cuộc tìm kiếm vẫn chưa kết thúc ở đó. Các cựu chiến binh nhớ rằng trong Trung đoàn tình nguyện quốc tế ở Moskva thời ấy có cả thảy sáu người Việt Nam tham gia đánh phát xít. Hiện mới chỉ xác định được tên tuổi của bốn người trong số họ. Có giả thiết rằng hai người còn lại có thể là Lý Văn Minh và Lý Tự Thong. Vì vậy, nhờ vào sự khởi công của Ban tiếng Việt Đài Moskva từ hai thập kỷ trước, hiện nay công việc tìm kiếm những người Việt Nam tham gia bảo vệ Moskva vẫn còn đang tiếp tục.

Chúng tôi đã xác định thêm tên tuổi của một người nữa - đó là Lý Phú San. Trong thời gian chiến đấu bảo vệ thủ đô Liên Xô, ông San làm việc trong quân y viện, sau đó ông chuyển đến một xí nghiệp quốc phòng, rồi sơ tán đi Uran. Năm 1956 ông trở về Tổ quốc.

Năm chiến sĩ tình nguyện quốc tế người Việt tham gia bảo vệ Moskva mà Ban tiếng Việt xác định được tên tuổi đã được Nhà nước Liên Xô truy tặng Huân chương Chiến tranh vệ quốc, phần thưởng này đã được trao cho gia đình họ…