Dưới mái hiên trước căn nhà của ông Lê Văn Dũng (SN 1972, ngụ ấp Bưng Xúc, xã Hưng Hội, tỉnh Cà Mau) nổi bật bởi hàng trăm chiếc cối xay bột được xếp ngay ngắn. Những chiếc cối cũ kỹ nhuốm màu thời gian, nằm lặng im nhưng như gợi lại cả một thời làm bột bằng sức người.
Theo ông Lê Văn Dũng, cơ duyên đến với những chiếc cối xay bắt đầu từ hai chiếc cối xay bột do ông ngoại để lại. Đó là những chiếc cối có tuổi đời gần một thế kỷ. Từ những kỷ vật của gia đình, ông Dũng bắt đầu tìm mua, sưu tầm những chiếc cối xay cũ (xay gạo, xay bột...) trong dân.
“Hồi nhỏ tôi thấy ông bà dùng cối đá xay bột. Sau này, những chiếc cối dần bị bỏ đi vì có máy nghiền bột thay thế. Tôi thấy tiếc nên gặp ai còn giữ mà muốn bán thì tôi mua. Mình giữ lại để con cháu sau này còn biết xưa ông bà mình làm ra bột để nhào bánh là như thế nào”, ông Dũng chia sẻ.
Gần 10 năm qua, bộ sưu tập của ông Dũng lên đến hàng trăm chiếc cối. Những chiếc cối xay được ông mua lại với giá từ vài trăm ngàn đồng đến hơn 2 triệu đồng. Không chỉ sưu tầm cối, ông còn giữ lại nhiều nông cụ, như: cân đòn, bình xịt thuốc, nọc cấy lúa, dụng cụ cắt lúa, lờ bắt cá... Những hiện vật được ông trưng bày quanh quán cà phê nhỏ ven đường, để người dân địa phương có thể ghé xem, nhất là những người từng trải qua thời kỳ sử dụng các vật dụng này.
Ông Dương Quốc Hùng (SN 1953, người dân địa phương) cho rằng bộ sưu tập của ông Dũng giống như một “kho tư liệu sống”. Bởi lịch sử đôi khi không nằm ở những điều lớn lao mà hiện diện ngay trong những vật dụng bình dị từng gắn bó với đời sống người dân.
Với ông Dũng, mỗi chiếc cối xay tìm được không đơn thuần là một món đồ cũ. Đằng sau những vết mòn, màu đá bạc theo năm tháng là câu chuyện của người từng sử dụng nó. “Tôi sưu tầm không phải vì những chiếc cối có giá trị tiền bạc. Tôi quý nhất là câu chuyện phía sau mỗi chiếc cối. Có cái người ta dùng mấy chục năm, có cái gắn với cả một đời người. Tôi đem về giữ lại, coi như giữ một phần ký ức của ông bà mình”, ông Dũng tâm sự.
Ông Dũng dự định tiếp tục tìm kiếm những chiếc cối xay bột cũ còn sót lại trong dân. Nếu có điều kiện, ông sẽ làm hàng rào phía trước nhà bằng những chiếc cối đã theo mình suốt hành trình gần một thập kỷ. Bởi mỗi chiếc cối không chỉ là vật dụng của quá khứ mà còn mang theo câu chuyện của một gia đình và những tháng ngày nhọc nhằn làm ra tấm bánh từ những hạt gạo trắng nõn.
“Mai này có thể người trẻ không còn biết chiếc cối này dùng để làm gì, nhưng tôi mong khi nhìn thấy nó, các cháu sẽ biết ông bà ngày trước đã sống và làm lụng như thế nào. Giữ được những thứ này là giữ lại một chút ký ức cho mai sau”, ông Dũng nói.
Những chiếc cối xay bột giờ thôi quay theo nhịp. Chúng nằm im bên hiên nhà, trong quán nhỏ ven đường, phủ lên mình màu thời gian. Nhưng từ sự im lặng ấy, một câu chuyện vẫn được kể - câu chuyện về những người đi trước khai hoang, chắt chiu từng hạt gạo trên vùng đất phương Nam.
