Với 325 trang trĩu nặng tâm tư, "Lạ lùng bóng giai nhân" là tập hợp những bài viết tâm huyết về văn hóa Việt Nam, văn hóa Hà Nội của nhà báo Cao Minh.
Có thể nói đây là những bài ca, ca ngợi vẻ đẹp thuần phác của nền văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam được bộc lộ qua hội hè, đình đám, lễ nghi phong tục và các hoạt động khác.
Vẻ đẹp của nền văn hóa Việt được sản sinh chủ yếu từ các làng quê Việt Nam, và nó được cất giấu kỹ càng trong mỗi trái tim Việt.
Việc này tác giả lý giải: "Cũng không biết tự bao giờ những câu dân ca, những làn điệu chèo, những cánh cò bay lả bay la... đã thấm trong tôi - một người sinh ra giữa chốn thị thành! Có phải chăng trong mỗi con người chúng ta hôm nay dù đã nhuốm bụi trần, đã phai màu rơm rạ vài thế hệ ở chốn phố phường, nhưng trong thẳm sâu vẫn thấp thoáng đâu đó tiếng gọi của khóm tre, bờ lúa...". Điều mà tác giả mô tả với tình cảm da diết đó chính là HỒN QUÊ. Thật vậy, đã là người Việt Nam thì ai chẳng có một chút hồn quê, dù bước chân đã đặt tới muôn nẻo đường đời.
Đúng như tác giả tự sự, nền văn hóa Việt Nam chủ yếu là văn hóa làng xã, bởi nó được hình thành từ làng xã, ăn sâu bám rễ vào làng xã, nó được gìn giữ và truyền đời cũng từ cái nôi làng xã. Chính vì vậy, dù trải qua vật đổi sao dời với cả ngàn năm Bắc thuộc, ngót trăm năm Pháp thuộc với đủ thứ mưu ma chước quỷ của kẻ xâm lược, chúng vẫn không thủ tiêu hoặc đồng hóa được nền văn hóa Việt. Một khi ngôn ngữ tiếng Việt còn, phong tục, tập quán và lễ nghi tín ngưỡng của người Việt còn, thì nền văn hóa Việt còn tồn tại một cách vững vàng. Điều đó cũng cắt nghĩa vì sao tác giả đã có mấy đời sinh ra từ chốn thị thành, mà vẫn cứ vương vấn HỒN QUÊ.
Với cảm nhận đó, tác giả đã hóa thân vào các hội hè, hóa thân vào các nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa trên khắp mọi miền của đất nước, như Hội Lim với tiếng hát quyến rũ hồn người của các liền anh liền chị xứ Kinh Bắc, như cảnh đẹp Sa Pa; như nhị nữ Trưng Vương; kỳ tích thành Nhà Hồ...
Tác giả mô tả vẻ đẹp hùng vĩ và tài năng của người dân Việt đã dựng được một tòa thành kỳ vĩ chỉ trong ba năm trời, và nó vừa được UNESCO xếp hạng di sản văn hóa vật thể thế giới. Tuyệt nhiên tác giả không ca ngợi cha con Hồ Quý Ly, bởi chính Hồ Quý Ly là kẻ đã làm tiêu tan sức mạnh và ý chí quật cường của dân tộc, khiến dân tộc mất sức đề kháng, khiến non sông rơi vào tay giặc.
Tuy là với thể bút ký, nhưng tác giả không ngại đi vào các góc khuất của các vĩ nhân. Đó là trường hợp vị tướng tài ba Nguyễn Bình, người đã chuyển hướng từ đảng viên Quốc dân đảng sang hàng ngũ những người cách mạng theo Đảng Cộng sản. Ông đã lập nên những kỳ tích từ những ngày đầu tổng khởi nghĩa, rồi được Cụ Hồ biệt phái vào Nam Bộ, thu phục các giáo phái hòa hợp với Việt Minh thành lực lượng kháng chiến... Về tướng Nguyễn Bình hiện nay vẫn còn là một bí ẩn, và bài viết về ông của Cao Minh in trên báo Hải Phòng tháng 11/2008 dường như là bài báo đầu tiên nói được khá kỹ về cuộc đời và sự nghiệp của ông.
Bài "Công nữ triều Nguyễn mở cõi" cũng khiến tôi ngỡ ngàng về những phát hiện thú vị. Tác giả đã đưa ra ánh sáng công lao và sự nghiệp của một trang nữ lưu đã góp phần to lớn vào công cuộc mở mang bờ cõi, mà bấy lâu nay vẫn bị khuất chìm trong mớ thư tịch cổ. Có thể nói đây là một Huyền Trân công chúa thứ hai của Đại Việt.
Qua nhiều bài viết, tác giả không chỉ muốn phô diễn vẻ đẹp của văn hóa dân tộc, từ lời ăn tiếng nói đến giọng hát tiếng đàn trong các làn điệu dân ca, trong nếp sống thường hằng ngày cũng như trong hội hè đình đám, lễ nghi phong tục, kể cả sự tham dự của văn hóa vào lịch sử dựng nước và giữ nước. Đâu đây ta còn nghe như tác giả còn nén giấu một tiếng thở dài, một niềm tiếc nuối pha lẫn xót đau rằng thuần phong mỹ tục cứ dần dần đội nón ra đi, và thế chân vào đó là những hủ tục mới và cả sự lấn sân của dòng văn hóa ngoại lai, dường như chúng đang lăm le soán ngôi chủ lưu của dòng văn hóa Việt tộc.
Là người sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, tác giả thật sự xót đau cảnh báo: "Nếu chúng ta không sớm xây dựng lại hình ảnh người Hà Nội thì e rằng những gì là tinh túy của Thăng Long - Hà Nội sẽ trở thành tạp lai và không thể nhận diện đâu là văn hóa Hà Nội, đâu là con người Hà Nội...".
Trong nhiều trang viết, tác giả đã dóng lên tiếng chuông cảnh tỉnh về sự xuống cấp của nền văn hóa nước nhà, nếu không cứu vãn kịp thời, hậu quả sẽ khôn lường. Bởi nói cho cùng, dù kinh tế, chính trị hay gì gì đi nữa thì văn hóa vẫn là hồn cốt của một dân tộc.
Khi một dân tộc đã đánh mất đi hồn cốt của chính mình, thì dân tộc đó trở nên trống rỗng không hồn cốt, tựa như kẻ không có linh hồn
