"Cái này là đốt sống của một con cá, đây là bộ hàm dưới của con chuột. Chúng đã nằm yên trong lòng đất từ hàng ngàn năm rồi đấy!". PGS.TS Nguyễn Lân Cường tẩn mẩn nhặt trong chiếc hũ đựng một mớ những thứ sàng đãi được từ các hố khai quật khu di chỉ khảo cổ Thành Dền (Mê Linh - Hà Nội). Ông đặt hàm răng của chú chuột trong lòng bàn tay mình, xem đi xem lại rồi tặc lưỡi bảo: "Nó đã được qua lửa rồi. Thuở xưa, chuột là một món khoái khẩu của các cụ!". Trong sự ngột ngạt, oi bức của một ngày hè, TS Cường bỏ chiếc mũ lá đang đội, trên vầng trán rộng lấm tấm những giọt mồ hôi. Ông dùng tay phe phẩy quạt, điệu bộ nom thật hài hước, hóm hỉnh...
Tôi không có may mắn được là học trò của PGS.TS Nguyễn Lân Cường; song cũng như nhiều bạn bè làm báo, tôi trân trọng gọi ông bằng "thầy" và xưng "em". Ông là người quảng giao, dễ gần. Là một nhà khoa học tên tuổi, nhưng ông luôn cởi mở, xuề xòa. Đã vào tuổi 70, ông vẫn trẻ trung, năng động; khi cần, vẫn cùng anh em báo chí phóng xe máy hàng chục cây số. Đam mê khoa học và sâu sát tới từng chi tiết công việc, ông không ngại nắng gió ẩm thấp, cứ trằn mình giữa hang động hoặc hố khai quật để lượm tìm những dấu tích người xưa, nhằm phục dựng, bảo tồn những giá trị của quá khứ.
Cuối năm 2009, đầu năm 2010, Báo CAND liên tục có tin, bài đấu tranh, bảo vệ "Bảo tàng trong lòng đất" (tức khu di chỉ khảo cổ Lai Xá, xã Kim Chung, Hoài Đức, Hà Nội) không bị xóa sổ bởi dự án khu đô thị Di Trạch - Kim Chung. Hôm ấy, đã là ngày cận Tết Nguyên đán Canh Dần, chúng tôi cùng thầy Cường và một số nhà khảo cổ có mặt ngay trên cánh đồng Vườn Chuối. Thầy Cường đã khảo sát tỉ mỉ trên thực địa, xem xét những hiện vật thu được trong đợt khảo cổ do Khoa Lịch sử (Đại học KHXH & NV Hà Nội) tiến hành.
Hôm ấy, ông đã khẳng định với chúng tôi: "Vườn Chuối nằm trong cụm di chỉ khảo cổ Lai Xá phản ánh quá trình phát triển của cư dân Việt cổ về văn hóa, đời sống, sản xuất thời kì tiền sơ sử cách nay 3.500 - 3.000 năm. Cụm di tích như thế này là rất hiếm, kể cả sau khi Hà Nội đã được mở rộng; nó là tài nguyên văn hóa, tuy không làm ra tiền ngay nhưng là vô giá. Hà Nội nên và cần phải giữ lại khu di chỉ khảo cổ này. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa vô giá, nếu để mất đi thì không thể tái tạo được"... Với sự vào cuộc kịp thời của Báo CAND và các nhà khoa học lịch sử, đến nay (tháng 6/2010), khu Di chỉ khảo cổ Lai Xá - một "Bảo tàng trong lòng đất" đã cơ bản thoát khỏi nguy cơ bị xóa sổ.
Nhớ lại tuổi thơ êm đềm và sống động của mình, PGS.TS Nguyễn Lân Cường kể: Năm 1951, ba tôi (Giáo sư Nguyễn Lân - lúc đó đang là Giám đốc giáo dục Liên khu Việt Bắc, P.V), được cử sang Khu học xá Nam Ninh - Trung Quốc, cùng với một số Giáo sư như: Ngụy Như Kon Tum, Nguyễn Xiển, Lê Văn Thiêm, nhà văn Hoài Thanh, nhà sử học Trần Văn Giáp, nhạc sĩ Phạm Tuyên, họa sĩ Nguyễn Khang... để đào tạo các giáo viên Việt Nam, rồi trở về nước phục vụ ngành Giáo dục. Các vị Giáo sư và nhiều cán bộ khác đều mang theo gia đình. Chính vì vậy mà cả 6 anh chị em tôi được sang Khu học xá ngay từ năm 1951. Sau đó 2 em trai của tôi mà nay là GS.TS Nguyễn Lân Việt và PGS.TS Nguyễn Lân Trung, lần lượt ra đời tại nước bạn; nên ba tôi đã đặt tên 2 em để kỷ niệm mối tình hữu nghị Việt - Trung.
Lúc sang Trung Quốc, Nguyễn Lân Cường tròn 10 tuổi và học lớp 3. Mãi tới năm 1958 - năm lớp 8, ông về nước và theo học ở Trường Chu Văn An và sau một năm chuyển về Trường Phổ thông cấp 3 Việt - Đức. Tám năm ở nước bạn, lứa học sinh phổ thông như Nguyễn Lân Cường được đào tạo khá toàn diện. Ngoài văn hóa họ còn được học âm nhạc, hội họa, chơi thể thao, đặc biệt Nguyễn Lân Cường mê bóng đá và là một thủ môn có hạng. Cứ mỗi lần giao lưu thể thao với các bạn Trung Quốc thì hầu như bóng đá là học sinh Việt
Nguyễn Lân Cường được học nhạc từ năm 1951 tại Trung Quốc do nhạc sĩ Phạm Tuyên, nhạc sĩ Nguyễn Hữu Hiếu và thầy Túc (người Trung Quốc) dạy. Thế hệ học sinh Việt
Nguyễn Lân Cường là người hoạt động âm nhạc rất sôi nổi. Từ năm 1959 -1963, ông vừa sáng tác, vừa dàn dựng và chỉ huy luôn dàn hợp xướng gần trăm người với dàn nhạc đầy đủ cả bộ dây lẫn bộ kèn gồm 30 nhạc công của Trường Phổ thông cấp 3 Việt - Đức. Các bạn trong dàn nhạc đều là học sinh Trường Âm nhạc Việt Nam - sáng học văn hóa, chiều học âm nhạc. Nhiều bạn sau này trở thành những người nổi tiếng trong giới nghệ thuật như NS
Năm 1960, trong đợt thi Hội diễn ở Hà Nội của các trường Phổ thông trung học, bản hợp xướng do Nguyễn Lân Cường sáng tác và dàn dựng Tiếng ca trên bè gỗ đã đoạt giải nhất.
Năm 1960, tốt nghiệp phổ thông, Nguyễn Lân Cường thi vào Khoa Sinh vật Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Học được một năm, thì nghe phong thanh có lớp đi học về kịch nói ở Moskva. Ông xin phép nhà trường đi thi; qua 2 vòng thi tuyển với hàng trăm thí sinh, ông trúng tuyển, cùng 15 bạn trẻ khác. Số sinh viên này được triệu tập đi học ngoại ngữ tiếng Nga 1 năm. Nhưng trước ngày lên đường khoảng một tuần, thì Bộ Văn hóa quyết định cả đoàn không đi nữa! Mọi người buồn quá và mãi sau mới biết lý do không được đi do vấn đề ... "xét lại" đang diễn ra khá phức tạp ở nước bạn.
Theo hồi ức của PGS.TS Nguyễn Lân Cường, lỡ dở mộng du học, ông về học tiếp Đại học Tổng hợp năm thứ 2. Gần chục anh chị em khác trong lớp cũng trở về trường cũ, chỉ có Trọng Khôi vẫn tiếp tục theo nghiệp kịch nói và sau này trở thành NSND tên tuổi. Tốt nghiệp Khoa Sinh vật Đại học Tổng hợp với luận văn tốt nghiệp "Phương pháp nuôi cá mè ở ruộng nước", Nguyễn Lân Cường được phân về Viện Dược liệu để... vẽ cây thuốc và... dạy hát. Vốn là người ưa hoạt động, nay lại bị "nhốt" trong 4 bức tường suốt ngày, chỉ chưa đầy 2 tháng ông đã xin chuyển về công tác tại Đội Khảo cổ học mà sau này là Viện Khảo cổ học và gắn bó tròn 43 năm cho đến khi được nghỉ chế độ...
Một bước ngoặt đến với cuộc đời Nguyễn Lân Cường. Năm 1969, Viện trưởng Viện Khảo cổ học Phạm Huy Thông và Phó Viện trưởng Văn Trọng sang thăm Liên Xô. Hai ông đã gặp GS Ghêraximôp - cha đẻ của ngành khoa học phục chế lại mặt theo xương sọ. Trở về nước, lãnh đạo Viện thấy Nguyễn Lân Cường có khả năng về hội họa lại được Viện phân công nghiên cứu về di cốt người cổ nên quyết định cử ông đi thực tập sinh về chuyên đề này; nhưng không may, năm 1971, GS Ghêraximốp qua đời, nên việc này bị đình lại.
Mãi tới năm 1979, ông mới được cử sang Viện Hàn lâm khoa học của CHDC Đức ở
PGS.TS Nguyễn Lân Cường cho biết: "Trước khi phương pháp của Ghêraximốp ra đời, ở Liên Xô có nhiều vụ án giết người không tìm được ra thủ phạm, vì không xác định được danh tính nạn nhân. Nhưng sau khi GS Ghêraximốp công bố công trình của mình, song song với việc đào tạo một loạt học trò tài ba thì nhiều vụ án đã được tháo gỡ, miễn là còn tìm thấy xương sọ. Cũng tương tự như vậy, người ta tìm được những hóa thạch người vượn ở Java, ở Bắc Kinh, nhưng trước đây không biết hình dạng tổ tiên ra sao. Ngày nay nhờ phương pháp phục chế lại mặt theo xương sọ, hoặc nghiên cứu phần mềm dựa vào kỹ thuật 3D mà chúng ta được biết "dung nhan" của cả những người cổ ở các thời đại khác nhau: thời đại đá, thời đại kim khí"...
Nhân vấn đề này, tôi hỏi PGS.TS Nguyễn Lân Cường về tương lai của ngành phục chế mặt người theo xương sọ ở Việt
Vào những thập kỷ 70-90 của thế kỷ trước, thì Nga, Đức, Anh, Mỹ là những nước khá mạnh về chuyên ngành này. Ngày nay, bộ môn phục chế mặt theo xương sọ được phát triển ở nhiều nước và càng phát triển hơn khi họ nhờ vào máy tính, vào kỹ thuật 3D để tái tạo lại phần mềm để khôi phục lại bộ mặt của các vua chúa là các xác ướp hay những người cổ. Nhờ vậy, chúng ta sẽ được nhìn ngắm khuôn mặt của người xưa, của tổ tiên của mình.
"Tôi nhớ mãi kỷ niệm về pho tượng tôi tái tạo lại ở CHDC Đức vào năm 1980. Làm rất đúng các số liệu, nhưng thầy của tôi vẫn chưa hài lòng vì thầy nói pho tượng của em làm chưa có hồn. Và thế là 2 thầy trò lại hỳ hục sửa chữa cho đến lúc thành công... Tôi tin vào lớp trẻ hiện nay, họ thông minh, và có nhiều điều kiện thuận lợi hơn lớp già chúng tôi. Chỉ có điều, đây là một bộ môn vừa là khoa học nhưng lại vừa là nghệ thuật" - PGS.TS Nguyễn Lân Cường tâm sự.
Tuy đã có tên tuổi trong giới khảo cổ, song PGS.TS Nguyễn Lân Cường cũng là người rất khiêm nhường, thận trọng. Dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội vừa qua, khi tôi đề nghị ông làm "hướng dẫn viên" giúp chúng tôi tham quan Hoàng thành Thăng Long, ông từ chối ý nhị: "Việc này, tớ không sâu bằng ông Tống Trung Tín đâu; các cậu cứ liên hệ với ông ấy và anh em ở Viện Khảo cổ học"... Tôi liên hệ, nhưng PTS.TS Tống Trung Tín nói những ngày này rất bận, không thể giúp được, "cứ nhờ TS Nguyễn Lân Cường đưa đi là tốt lắm". Khi nhận được hồi âm, "ông cổ nhân học" cười rổn rảng: "Ông Tín đã nói vậy thì để mình đưa các cậu đi"...
Và với sự hướng dẫn, giới thiệu tận tình của PGS.TS Nguyễn Lân Cường, chúng tôi đã có một cuộc thưởng lãm đầy ý nghĩa về Hoàng thành Thăng Long...
Khi tạm biệt chúng tôi, "ông cổ nhân học" cho một cái hẹn: "Hôm tới, có cuộc khai quật một ngôi mộ cổ ở quận Tây Hồ; tớ sẽ mời cậu tham gia đấy nhé"
