Hàng năm, cứ khoảng tầm tháng 7, cây lại trổ hoa phơ phất trắng đến nao lòng. Người Quảng Trị gọi hoa cỏ lau là hồn người chiến sĩ, có bao nhiêu hoa cỏ lau nở trắng là bấy nhiêu người con ưu tú đã ngã xuống vì mảnh đất này. 39 năm đã trôi qua kể từ ngày bom đạn thôi rơi trên cổ thành Quảng Trị.
Không ai biết chính xác có bao nhiêu chiến sĩ đã anh dũng hy sinh, đã vĩnh viễn nằm lại với đất thiêng Quảng Trị. Có tài liệu bảo rằng hơn một vạn chiến sĩ đã chọn đất này để hóa thành bất tử, có tài liệu bảo hơn một vạn rưỡi người con ưu tú từ mọi miền Tổ quốc đã hi sinh trong cuộc chiến 81 ngày đêm rung chuyển địa cầu này, thế nhưng tại nghĩa trang Thành cổ hiện chỉ có chưa đến một nghìn ngôi mộ, hầu hết là vô danh, còn bao nhiêu nữa những chàng trai tuổi mới mười tám đôi mươi vừa rời ghế giảng đường đã hòa tan xác thân mình giữa đất trời Quảng Trị.
Những người dân Thành cổ kể lại rằng, có những đêm trăng sáng họ đến đốt nhang tưởng nhớ các anh giữa bạt ngàn lau trắng, trong thinh không vẫn văng vẳng tiếng hát của các anh, những người lính trẻ ra trận nhưng trong ba lô bao giờ cũng có những tập thơ, những tập nhật ký chiến trường mà cho đến ngày nay vẫn còn lay động hàng triệu trái tim như nhật ký của Nguyễn Văn Thạc, Nguyễn Kỳ Sơn và của biết bao chiến sĩ giải phóng nặng lòng với văn chương khác nữa.
Để rồi có một ngày, cựu chiến binh Lê Bá Dương khi trở lại thăm chiến trường xưa đã mang đầy một chiếc thuyền hoa để rải xuống dòng sông Thạch Hãn trong nghẹn ngào tưởng nhớ và tiếc thương những anh em đồng đội của mình.
Trong cái thời khắc thiêng liêng giao hòa giữa đôi bờ hư ảo ấy, những câu thơ gan ruột trong tâm hồn người nghệ sĩ, chiến sĩ Lê Bá Dương đã vụt sáng như một định mệnh oai linh trên dòng sông lịch sử này: "Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ/ Đáy sông còn đó bạn tôi nằm/ Có tuổi hai mươi thành sóng nước/ Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm".
Tháng 7, đứng trên cầu Thạch Hãn để hướng tầm mắt về phía Bắc, nơi từng diễn ra trận đánh vô tiền khoáng hậu của Trung đội Mai Quốc Ca anh hùng. Một Trung đội với 20 chiến sĩ giải phóng có tuổi đời rất trẻ, các anh đã chiến đấu ngoan cường cho đến hơi thở cuối cùng trong một cuộc đọ súng không cân sức với kẻ thù ở phía bắc cầu Thạch Hãn vào rạng sáng ngày 10/4/1972 trong chiến dịch tiến công để giải phóng Quảng Trị.
(Trong bài viết Bất tử bên dòng Thạch Hãn của mình đã in trên An ninh Thế giới Giữa tháng 5/2011, tôi đã viết nhầm khi cho rằng sự kiện trận đánh của Trung đội Mai Quốc Ca nằm trong sự kiện 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị. Trên thực tế trận đánh này diễn ra trước sự kiện 81 ngày đêm chốt giữ Thành cổ 79 ngày. Nhân đây, tôi cũng xin được cảm ơn cựu chiến binh Đại tá Trần Ngọc Long, trú tại A304, Tòa nhà M3M4 Nguyễn Chí Thanh, Đống Đa, Hà Nội, nguyên là Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 48, Thạch Hãn, Sư đoàn 320B, tham chiến trực tiếp trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị người đã góp ý về sự nhầm lẫn nói trên).
Nơi 19 trong số 20 chiến sĩ của Trung đội Mai Quốc Ca đã ngã xuống năm xưa, nay đã được dựng lên sừng sững một tượng đài với 19 trái tim hồng soi bóng xuống dòng sông Thạch Hãn…
2. Tháng 7 năm nay, một chuỗi những sự kiện tri ân lại diễn ra trên đất thiêng Quảng Trị. Tại Quảng trường Trung tâm thị xã đã diễn ra Chương trình Lễ Tri ân - Lưu danh các anh hùng liệt sĩ Thành cổ Quảng Trị với chủ đề "Tên anh đã thành tên đất nước" do Trung tâm Thông tin - Truyền thông Vì Môi trường phát triển, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, Công ty Văn hoá trí tuệ Việt, Công ty cổ phần sản xuất cuộc sống, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân và Ban liên lạc chiến sĩ Thành cổ Quảng Trị đồng tổ chức.
Tham dự chương trình này có Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan cùng lãnh đạo các bộ, ban, ngành Trung ương, lãnh đạo chính quyền và nhân dân tỉnh Quảng Trị, các đơn vị lực lượng vũ trang; hơn 1.000 cựu chiến binh và gia đình thân nhân liệt sĩ trong cả nước. Dịp này, Ban tổ chức đã thực hiện nghi lễ dâng hương, dâng sách Huyền thoại Thành cổ Quảng Trị.
Đây là một cuốn sách độc bản khổ lớn với kích thước 100 x 70cm, dày 336 trang, nặng 120kg, được xác lập kỷ lục Việt Nam, được trang nghiêm rước từ Quảng trường Ba Đình - Hà Nội đi qua các tỉnh thành rồi đến Thành cổ Quảng Trị và được đặt trang trọng tại Bảo tàng Thành cổ để lưu giữ cho đời sau.
Bên bến thả hoa Thành cổ cũng đã diễn ra Đại lễ cầu siêu các anh hùng liệt sĩ Thành cổ Quảng Trị. Hơn 200 chư tôn hòa thượng, đại đức, tăng ni của tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên - Huế tham gia đại lễ cầu siêu. Đại lễ do Thượng tọa Thích Chiếu Tạng, Phó Ban Trị sự Thành Hội Phật giáo Hà Nội và Tỉnh hội Phật giáo Quảng Trị chủ trì, với các nghi lễ của nhà Phật; lễ cung thỉnh anh linh anh hùng liệt sĩ và trao tặng 200 suất quà từ thiện.
Hơn 1 vạn hoa đăng cũng đã được thả xuống dòng sông Thạch Hãn để cầu nguyện cho linh hồn những chiến sĩ giải phóng đã hy sinh được siêu thăng cùng gió núi mây ngàn.
Nhân dịp này, Ban tổ chức Chương trình Tri ân và Lưu danh liệt sĩ Thành cổ Quảng Trị đã quyên góp và trao tặng 8 nhà tình nghĩa cho gia đình thân nhân liệt sĩ có hoàn cảnh khó khăn, trị giá mỗi căn nhà từ 40- 50 triệu đồng; 42 suất học bổng cho con em gia đình thương binh, liệt sĩ, trị giá mỗi suất học bổng 2 triệu đồng; 280 suất quà, trị giá mỗi suất 500 ngàn đồng.
Tháng 7 này, nắng chẳng gió Lào đã thổi rát những ngày hè khô khát. Nhưng lạ kỳ thay, cỏ lau dưới chân Thành cổ vẫn mãi cứ vươn cao như biểu tượng anh linh của những tâm hồn đã khuất, tiếng lá cỏ cứ đêm đêm như vỗ vách nhớ, cứ rì rào như tiếng mẹ ru…