Mẫu ADN – Trả lại tên cho những người đã ngã xuống

Hành trình 54 năm tìm lại tên người liệt sĩ

Hơn 54 năm trước, gia đình liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát ở xã Hợp Tiến, tỉnh Thanh Hóa (trước đây là xã Minh Dân) chỉ nhận giấy báo tử với thông tin anh đã hy sinh tại chiến trường Nam Bộ vào ngày 20/10/1972. Ngày ấy, người thanh niên mới ngoài đôi mươi lên đường chiến đấu với khát vọng lớn nhất là góp sức bảo vệ Tổ quốc. Nhưng không ai ngờ, lần chia tay ấy cũng là lần cuối cùng gia đình được nhìn thấy anh.

Từ đó, hơn nửa thế kỷ trôi qua, điều khiến gia đình đau đáu nhất không chỉ là sự mất mát, mà là không biết mộ phần người thân đang yên nghỉ nơi đâu. Trong khi ấy, phần mộ của anh vẫn lặng lẽ nằm giữa hàng nghìn ngôi mộ khác với dòng chữ giản đơn nhưng ám ảnh: "Liệt sĩ chưa biết tên".

Suốt nhiều năm, gia đình ông Nguyễn Trọng Bảy (em ruột liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát) không ngừng dò hỏi, tìm kiếm, gửi đơn thư đến nhiều cơ quan chức năng mong ngóng sớm tìm thấy mộ của anh trai nhưng đều vô vọng. Đặc biệt, cách đây mấy năm, thông qua đồng đội của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, ông Bảy biết được nơi an nghỉ của anh trai đang ở Cần Thơ, ông đã vào đó liên hệ với các cơ quan chức năng nhưng chưa đủ căn cứ khoa học để xác định nên đành chịu. Chỉ đến khi chạy mẫu ADN thì mới đủ căn cứ khoa học chứng minh phần mộ liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát đang an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp, thành phố Cần Thơ. Hành trình chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ của người thân cuối cùng cũng khép lại. Người chiến sĩ năm ấy đã trở về. Trước hết là trở về với chính tên tuổi của mình.

Ông Nguyễn Trọng Bảy cho hay, cha mẹ ông đều đã qua đời từ hơn 30 năm trước, nhưng điều khiến cha mẹ ông đau đáu nhất trước lúc nhắm mắt là không biết anh Cát nằm ở đâu. Gia đình chỉ mong một ngày tìm được phần mộ để có nơi hương khói, đưa anh về với cha mẹ. Hôm nay, khi kết quả ADN xác nhận chính xác danh tính của anh, dù cha mẹ không còn nữa, anh em trong gia đình vẫn cảm thấy như đã hoàn thành tâm nguyện của các cụ. Gia đình biết ơn Đảng, Nhà nước, lực lượng Công an và tất cả những người đã âm thầm góp sức để anh trai ông cùng nhiều liệt sĩ khác không còn phải nằm lại dưới những tấm bia ghi dòng chữ "Chưa biết tên".

Được biết, cha mẹ ông Bảy sinh hạ được 6 người con (5 trai, 1 gái), trong sáu anh chị em, có tới bốn người con lên đường nhập ngũ bảo vệ Tổ quốc. Người anh cả Nguyễn Trọng Lai sau này là Thiếu tá Quân đội nghỉ hưu. Liệt sĩ Nguyễn Trọng Khánh hy sinh năm 1972, hiện an táng tại nghĩa trang xã Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát hy sinh năm 1972 và phải mất hơn nửa thế kỷ mới xác định được phần mộ. Một người em khác là ông Nguyễn Trọng Năm từng tha thiết xin nhập ngũ nhưng không được chấp nhận vì gia đình đã có ba người con đang trong quân ngũ, hai người đã hy sinh. Riêng ông Nguyễn Trọng Bảy sau này tiếp tục tham gia quân ngũ, chiến đấu tại chiến trường Campuchia.

Bà Nguyễn Thị Sáu (em gái ruột liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát) nhớ lại: “Anh Cát mắc bệnh tim, bốn lần khám tuyển đều không đủ điều kiện nhập ngũ. Nhưng anh vẫn kiên trì, quyết tâm viết đơn tình nguyện ra trận và đến lần thứ năm mới được chấp nhận”.

Mỗi mẫu ADN là một hi vọng đoàn tụ

Cuộc trở về của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm của một gia đình. Đó còn là minh chứng rõ nét nhất cho giá trị của cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ đang được lực lượng Công an khẩn trương xây dựng trên phạm vi cả nước.

Theo thống kê, hiện cả nước vẫn còn khoảng 500.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Riêng tỉnh Thanh Hóa có hơn 55.000 liệt sĩ, trong đó khoảng 37.720 trường hợp chưa đủ thông tin để xác định phần mộ.

Phía sau những con số ấy là hàng chục nghìn câu chuyện chưa có hồi kết. Đó là những người mẹ đi hết cuộc đời vẫn chưa tìm thấy nơi con nằm lại. Là những người vợ tóc đã bạc trắng vẫn chỉ biết thắp nén nhang trước bàn thờ vọng. Là những người con lớn lên cùng khát vọng được một lần gọi đúng tên người cha đã hy sinh.

Sau hàng chục năm nằm trong lòng đất, nhiều hài cốt đã bị phân hủy dưới tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên. Trong khi đó, những người có quan hệ huyết thống gần nhất với liệt sĩ, đặc biệt là thân nhân bên ngoại, phần lớn đều đã ở tuổi 80, 90, thậm chí trên 100 tuổi. Mỗi ngày chậm trễ đều đồng nghĩa với nguy cơ mất đi một nguồn mẫu ADN vô cùng quý giá.

Nhận thức rõ ý nghĩa và tính cấp bách ấy, ngay sau khi Bộ Công an ban hành Kế hoạch số 356 về thu thập thông tin ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính, Công an tỉnh Thanh Hóa đã chủ động tham mưu để địa phương triển khai sớm hơn lộ trình chung. UBND tỉnh nhanh chóng ban hành kế hoạch thực hiện trên phạm vi toàn tỉnh. Các sở, ban, ngành, chính quyền cơ sở đồng loạt vào cuộc. Mục tiêu cao nhất được đặt ra là không để sót bất kỳ trường hợp nào đủ điều kiện lấy mẫu, không bỏ lỡ bất cứ cơ hội nào để xác định danh tính liệt sĩ.

Để có được hàng chục nghìn mẫu sinh phẩm hôm nay là hành trình đầy gian nan của các tổ công tác. Nếu ở đồng bằng, việc thu nhận mẫu diễn ra tập trung thì tại miền núi, mỗi mẫu ADN đều là kết quả của những chuyến đi vượt núi, băng rừng. Ở nhiều bản làng vùng cao, nhiều thân nhân liệt sĩ là đồng bào dân tộc thiểu số chưa từng biết ADN là gì. Khi nghe vận động lấy máu, nhiều người còn e ngại. Có nơi phải nhờ già làng, trưởng bản và người có uy tín cùng tham gia tuyên truyền.

Nhưng chính trong những chuyến đi ấy, cán bộ, chiến sĩ Công an càng cảm nhận sâu sắc ý nghĩa của nhiệm vụ mình đang thực hiện. Mỗi ống nghiệm chứa mẫu sinh phẩm không đơn thuần là vật chứng sinh học. Trong đó còn chứa niềm hi vọng của biết bao gia đình đang chờ ngày người thân được gọi đúng tên.

Là một trong những địa phương có số lượng thân nhân liệt sĩ thuộc diện lấy mẫu lớn nhất cả nước, Thanh Hóa phải triển khai hơn 37.000 trường hợp trong thời gian rất ngắn. Hai đợt cao điểm được tổ chức đồng loạt với 94 điểm thu nhận mẫu trên toàn tỉnh. Song song với đó là hàng chục tổ công tác lưu động đến tận nhà những người già yếu, bệnh tật, không có khả năng đi lại. Kết quả, toàn tỉnh đã hoàn thành thu nhận 37.808 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, trở thành địa phương có số lượng mẫu ADN thân nhân liệt sĩ lớn nhất cả nước.

Quan trọng hơn cả, Thanh Hóa đã xây dựng được cơ sở dữ liệu ADN quy mô lớn phục vụ việc đối sánh trong giai đoạn tiếp theo của "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Giá trị của cơ sở dữ liệu ấy không nằm ở những con số thống kê. Điều ý nghĩa nhất là từ đó, những cuộc đoàn tụ sau hàng chục năm đang dần trở thành hiện thực. Đến nay, Thanh Hóa đã có 8 liệt sĩ được xác định danh tính bằng phương pháp giám định ADN. Mỗi trường hợp được xác định là thêm một gia đình tìm lại được người thân. Là thêm một ngôi mộ không còn mang dòng chữ "Chưa biết tên". Là thêm một người lính được gọi đúng tên mình sau nhiều thập kỷ.

Cuộc trở về của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát không chỉ là niềm hạnh phúc của riêng một gia đình. Đó còn là biểu tượng cho sự kết nối giữa khoa học hiện đại với truyền thống "Uống nước nhớ nguồn", là minh chứng sinh động cho sự tri ân của Đảng, Nhà nước và lực lượng Công an Thanh Hoá đối với những người đã hi sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.