Loạn như... sách tham khảo

Tôi gặp ông bạn cùng hội hưu. Ông bảo ông loay hoay cả tiếng đồng hồ mua cho cậu cháu đích tôn, đang học lớp 1 bộ STK mà chẳng biết đâu là sách "chuẩn". Ông cầu cứu tôi: "Ông là người trong ngành, có kinh nghiệm chọn STK, ông giúp tôi với". Tôi thưa với ông: "Trước một biển STK mông lung như thế này, tôi cũng xin chào thua"...

Là một thầy giáo dạy Văn lâu năm của Hà Nội, tôi ghé vào một cửa hàng sách phố Nguyễn Xí- "phố sách" nổi tiếng, nằm giữa trung tâm quận Hoàn Kiếm, thủ đô Hà Nội. Tôi như lạc vào mê trận của sách tham khảo (STK). Môn nào cũng có STK, từ lớp 1 đến lớp 12. Mỗi bộ có đến 5-7 quyển. STK có mẫu mã rất phong phú, hình thức "bắt nắt", quyển nào cũng có những cái tên rất "kêu", nhưng nội dung hầu như na ná giống nhau, chỉ là các bài trùng lặp có sẵn trong sách giáo khoa. Chỉ riêng môn tiếng Việt lớp 4, trên giá, ngoài bộ sách giáo khoa, đương nhiên học sinh nào cũng phải mua, có đến hơn một chục cuốn STK, nâng cao như: "Bồi dưỡng Văn - Tiếng Việt"; "Tiếng Việt nâng cao"; "Cảm thụ Văn tiểu học 4"; "150 bài văn mẫu"; "Tuyển tập 150 bài văn hay"; "Để học tốt tiếng Việt"…Môn Toán lớp 4 cũng có đến hàng chục cuốn STK của các tác giả khác nhau. Tôi đã làm một thống kê sơ bộ thì hấy rằng: Bậc Tiểu học có 100 đầu STK khác nhau; bậc THCS là 200; bậc THPT gấp đôi là 400. Riêng lớp 4 STK là 20 đầu sách; lớp 8 là 50; lớp 12, cuối cấp phổ thông thì Văn 20, Ngoại ngữ 25; các môn Toán, Lý, Hóa, Sinh, cả Sử, Địa…môn nào cũng có STK nhiều cỡ ngang môn Văn, Ngoại ngữ. Các loại STK trắc nghiệm cũng đua nhau nở rộ "vàng thau lẫn lộn" chẳng biết đâu mà…"đãi cát tìm vàng". Giá thành một bộ STK so với bộ sách giáo khoa đắt hơn từ 3 đến 6-7 lần? 

Các loại sách tham khảo xuất hiện dày đặc, học sinh như "chim chích lạc rừng", không biết đâu mà lần.

Các loại sách tham khảo xuất hiện dày đặc, học sinh như "chim chích lạc rừng", không biết đâu mà lần.

Tôi gặp ông bạn cùng hội hưu. Ông bảo ông loay hoay cả tiếng đồng hồ mua cho cậu cháu đích tôn, đang học lớp 1 bộ STK mà chẳng biết đâu là sách "chuẩn". Ông cầu cứu tôi: "Ông là người trong ngành, có kinh nghiệm chọn STK, ông giúp tôi với". Tôi thưa với ông: "Trước một biển STK mông lung như thế này, tôi cũng xin chào thua". Ông thắc mắc với tôi, hồi ông đi học mãi tới khi vào cấp 3 (THPT hiện nay), ông mới thấy có STK. Bây giờ học sinh lớp 1 mới 6 tuổi đầu đã bắt các cháu đọc STK thì phi lý, phản khoa học, đi ngược lại lời dạy của Bác Hồ: "Trong học tập có vui chơi. Vui chơi để học tập". Nếu phải đọc cả "núi" STK thế này thì còn đâu là "Trẻ em như búp trên cành?". Xin chuyển thắc mắc này lên quý Bộ Giáo dục và Đào tạo để những người có trách nhiệm…ngâm cứu.

Sự lộn xộn của thị trường STK hiện nay bắt nguồn từ nguyên nhân chạy theo lợi nhuận của các NXB, trong khi đó quy trình quản lý đối với loại sách này không chặt chẽ. Điều này mang lại hậu quả nhãn tiền đối với các cháu học sinh. Đọc các STK, gặp những bài mẫu, mà đã mẫu thì học sinh cứ thế mà học thuộc lòng, khi làm bài "bê" nguyên xi vào bài giải, ắt có điểm cao. STK làm thui chột sức sáng tạo của trò. Và cái gọi là sách "mẫu" còn quá nhiều những hạt sạn, nhẹ thì câu chữ diễn đạt lủng củng, tối nghĩa, lỗi câu chỗ nào cũng có, nặng thì sai lệch kiến thức cơ bản, không thể chấp nhận được. Đơn cử STK môn Toán các sai sót thường là không giải quyết đầy đủ các trường hợp của một bài toán, hoặc mắc phải những sai lầm trong Toán dễ gặp. Rõ ràng STK có tác dụng ngược trở lại, tạo nên những lỗ "hổng", thậm chí còn phản khoa học. Đại loại như "Cuốn kiểm tra đánh giá thường xuyên và định kỳ môn Địa lý lớp 9", tác giả Phạm Thị Sen chủ biên, quá nhiều chi tiết sai. Phần trả lời câu hỏi 5 (trang 60) ghi "Đồng bằng sông Hồng không có các nhà máy thủy điện vì…thiếu lao động". Thật vô lý và buồn cười? Đúng ra phải trả lời "vì không có nguồn thủy năng". Hoặc khi yêu cầu học sinh nêu thứ tự các bộ phận của vùng biển nước ta, nhóm biên soạn đưa ra đáp án (trang 105): "Lãnh hải, nội thủy tiếp giáp lãnh hải, đặc khu kinh tế". Đó là đáp án sai. Căn cứ tuyên bố ngày 12/5/1977 của Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam , khi cắt ngang một vùng biển theo hướng từ đất liền ra biển thì thứ tự phải là: Đất liền - nội thủy - lãnh hải - vùng tiếp giáp lãnh hải - vùng đặc quyền kinh tế.

STK chỉ là biến tướng của SGK. Nhiều thầy cô giáo bực mình còn gọi STK là loại sách tham…tiền, "sống chết mặc bay". Cuốn "Bài tập toán 6 rền luyện kỹ năng giỏi toán", tập 1 và cuốn "Phương pháp giải toán PTCS giải bài tập toán 6", tập 1 của cùng một tác giả có đến 80% nội dung giống nhau, chỉ khác tên NXB. Cuốn "Để học tốt môn Ngữ văn" lớp 10, tập 1, NXB Đà Nẵng, chỉ là câu trả lời "ăn sẵn" những câu hỏi trong SGK. Cuốn "Những bài văn mẫu", lớp 6, thực chất là sưu tầm "phô tô" những bài văn mẫu của học sinh và giáo viên đã in, phát hành vài năm trước.

Đầu năm học, các bậc cha mẹ học sinh phải lo bao nhiêu thứ lệ phí? Thêm lệ phí mua bộ STK cho con, "thắt lưng buộc bụng" giảm bớt chi tiêu các khoản khác, họ cũng lo được thôi. Nhưng loạn STK thế này thì…phí thật, vừa mất tiền, vừa mua lấy bực vào thân

Lê Sĩ Tứ

Các tin khác

Đúng đắn nhưng cần hiệu quả

Đúng đắn nhưng cần hiệu quả

Tin vui cho những nghệ sĩ âm nhạc dân tộc Việt Nam là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phê duyệt đề án xây dựng Dàn nhạc Dân tộc Quốc gia Việt Nam vào ngày 22/4/2026 với quyết tâm triển khai ngay trong năm nay và dự kiến tổng kết vào năm 2031. Đây là một quyết định đúng đắn (dù hơi muộn) và cho thấy rõ chủ trương đầu tư cho phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện tại.

Tạo sức bật cho văn nghệ sĩ sáng tạo

Tạo sức bật cho văn nghệ sĩ sáng tạo

Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đẩy mạnh việc quảng bá, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu thuộc các loại hình ca múa nhạc, kịch nói, cải lương, hát bội, xiếc, múa rối.

Hiện hữu như “cái gì đó” và “không gì cả”

Hiện hữu như “cái gì đó” và “không gì cả”

Nỗi sợ lớn nhất của tôi là gì? Là không gì cả. Phần lớn thời gian của tôi được dành để nỗ lực chứng minh rằng mình đáng được nhớ đến. Làm việc chăm chỉ hơn, mơ lớn hơn, nói “có” với những cơ hội - kể cả khi chúng vắt kiệt mình.

Kiến tạo văn hóa số

Kiến tạo văn hóa số

Người viết cho rằng: AI tạo sinh có thể cắt ghép, được dựng nên những hiện thực chưa từng có theo ý muốn của chúng ta. Giờ đây, thay vì nheo mặt để nhận diện tem mác, dấu hiệu hàng fake trên hàng hóa thì đến lúc đắn đo trước những tác phẩm: Liệu bài thơ này, bản nhạc kia, bức tranh nọ... có dấu hiệu can thiệp của AI hay không? Chúng ta sống với AI hay chúng ta sống bằng AI? Một câu hỏi khó trả lời.

Sự hỗn loạn sắp chấm dứt?

Sự hỗn loạn sắp chấm dứt?

Trong tháng 3/2026 vừa qua, số lượng các bản ghi âm bị từ chối phát hành qua nền tảng Tunecore của Công ty Believe đột nhiên tăng vọt. Và, tất cả những bản phát hành bị từ chối ấy đều có một điểm chung: đó là những bản nhạc được tạo ra bởi AI.

Cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo văn hóa

Cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo văn hóa

Chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và phu nhân đã thành công tốt đẹp vào ngày 17/4, song báo chí trong và ngoài nước vẫn tiếp tục có nhiều bài viết đặc sắc, khẳng định quan hệ truyền thống gắn bó mật thiết giữa hai Đảng và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc cũng như tầm nhìn, định hướng trong việc nâng tầm kết nối chiến lược giai đoạn phát triển mới.

Mệnh lệnh của niềm tin

Mệnh lệnh của niềm tin

Hôm nay, cũng như mọi ngày, tôi dậy rất sớm, ngồi bên ly cà phê và lướt nhanh trên màn hình smartphone. Có lẽ, giờ này nhiều người cũng giống tôi tìm sự khởi đầu cho ngày mới bằng việc nhật tin tức sau một đêm - nguồn năng lượng mới từ sự trong trẻo tinh khôi của thiên nhiên và sự hào hứng của tinh thần.

Văn hóa là động lực tăng trưởng mới

Văn hóa là động lực tăng trưởng mới

Tin vui cho giới làm phim Việt là tính đến trưa 10/4, theo thống kê của Box Office Vietnam (BOVN - trang web độc lập chuyên tổng hợp, phân tích và thống kê dữ liệu doanh thu phòng vé, số lượng vé và suất chiếu trên toàn lãnh thổ Việt Nam), phim "Hẹn em ngày nhật thực" của đạo diễn Lê Thiện Viễn đã thu về hơn 81 tỉ đồng sau khi bắt đầu công chiếu từ cuối tháng 3 và vẫn đang giữ vững vị trí đầu bảng xếp hạng doanh thu phòng vé Việt (tính theo ngày).

Luật hóa để bảo vệ "tài năng nhí"

Luật hóa để bảo vệ "tài năng nhí"

Chuyện ồn ào trên mạng xã hội liên quan đến nữ ca sĩ Thiện Nhân và gia đình của cô chắc chắn là một chuyện không vui chút nào, đặc biệt là khi soi chiếu bằng các giá trị văn hóa Á Đông vốn coi trọng nền tảng tình cảm gia đình, quyến thuộc hơn là tài sản.

“GATO” - gieo mầm xấu độc!

“GATO” - gieo mầm xấu độc!

Gần đây trong tiếng Việt có từ mới “GATO” nhanh chóng trở nên phổ biến. Viết tắt của “ghen ăn tức ở”, dịch sang tiếng Tây, tương đương từ “đố kỵ” - một trạng thái cảm xúc tiêu cực, khó chịu, ghen ghét, cay cú trước thành công, danh tiếng người khác.

Văn học Việt Nam trong kỷ nguyên dịch chuyển

Văn học Việt Nam trong kỷ nguyên dịch chuyển

Trong bối cảnh văn hóa đọc Việt Nam đang chứng kiến những chuyển động chưa từng có, một hiện tượng nổi bật là sự trỗi dậy mạnh mẽ của sách ngoại văn, đặc biệt là qua các hiệu sách độc lập (indie) có giám tuyển. Không chỉ phản ánh nhu cầu cập nhật tri thức toàn cầu của lớp độc giả trẻ, hiện tượng này còn đặt ra những câu hỏi mang tính chiến lược về con đường đưa văn chương Việt Nam ra thế giới.

Tôn vinh những giá trị văn hóa đích thực

Tôn vinh những giá trị văn hóa đích thực

Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh ban hành văn bản chấn chỉnh hoạt động biểu diễn, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chấm dứt tình trạng hát nhép trên sân khấu. Việc này đã nhận được sự đồng thuận cao, không chỉ từ phía những nhà quản lý văn hóa mà cả với những người trực tiếp hoạt động biểu diễn, doanh nghiệp tổ chức biểu diễn.

AI - Tìm đâu ra người thật?

AI - Tìm đâu ra người thật?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang thay đổi cách sách đi từ tay tác giả đến bạn đọc từ khâu sáng tác và biên tập đến in ấn và marketing. Không phải ai cũng hoan nghênh sự thay đổi này, và quả thực là ngoài một số lợi ích nhất định, việc sử dụng AI tràn lan cũng đem lại nhiều vấn đề làm đau đầu các nhà xuất bản, đơn cử như việc con người để cho AI thay thế tác giả và biên dịch viên.

Đàm Khánh Phương: “Không bao giờ thơ chịu nước bán rao”

Đàm Khánh Phương: “Không bao giờ thơ chịu nước bán rao”

Trong đám tang nhà thơ Đàm Khánh Phương tại nhà tang lễ Đức Giang hôm ấy, ngoài nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - có mặt và sau đó đọc điếu văn - tôi thấy không nhiều các nhà văn, nhà thơ khác đến đưa tiễn. Phương ít bạn, hay là khi khỏe mạnh, Phương đã có những điều làm bạn bè khó cảm thông?  

Hầm trú ẩn của nhà thơ trong thời đại AI

Hầm trú ẩn của nhà thơ trong thời đại AI

Năm 2001, đạo diễn Steven Spielberg ra mắt bộ phim “A.I. - Artificial Intelligence”, kể về cậu bé robot David được lập trình để yêu thương vô điều kiện. Khi người mẹ nuôi bỏ rơi cậu giữa rừng, David bắt đầu hành trình 2000 năm đi tìm một ngày được sống bên bà. Khi những sinh vật tiến hóa đánh thức cậu giữa tàn tích băng giá, điều David xin không phải tri thức hay quyền năng, mà chỉ là một ngày được yêu thương.

Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa

Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa

Động viên đội ngũ văn nghệ sĩ sáng tạo luôn là một trong những chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước ta trong quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Văn hóa soi đường quy hoạch

Văn hóa soi đường quy hoạch

Gần đây, có hai sự việc nhận được khá nhiều sự quan tâm của dư luận, và vẻ bề ngoài, hai sự việc ấy không hoàn toàn liên quan tới nhau nhưng sâu trong bản chất, chúng lại có một điểm chung.

Sống để kết nối yêu thương

Sống để kết nối yêu thương

Sống là để kết nối những yêu thương, bởi cuộc sống có biết bao nhiêu điều đáng yêu mà chúng ta không thể kể tên hết được. Đó là một cảm nhận của người viết có được mỗi khi quan sát và lắng nghe từng thanh âm của cuộc đời. Dẫu biết hằng ngày vẫn xuất hiện cái ác, cái xấu nhưng còn có biết bao người tốt, bao hành động cao cả.

“Cái chết” của sách bìa mềm

“Cái chết” của sách bìa mềm

Cuộc cách mạng văn học hiện đại có sự đóng góp không hề nhỏ của sách bìa mềm. Những quyển sách bìa mềm được bày bán khắp mọi nơi với giá cả phải chăng đã đưa văn học đến với tất cả mọi thành phần trong xã hội.

Quyết liệt phát triển văn hóa

Quyết liệt phát triển văn hóa

Diễn biến mới nhất của việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, do Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành ngày 7/1/2026, đó là Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam đã có cuộc họp đầu tiên, trong tuần qua, với nhiều nội dung quan trọng.