Tôi và không ít nhà văn và tác giả trong đoàn náo nức đón chờ. Do cuộc họp tổng kết đoàn kéo dài nên khi tôi về thì vở kịch đã qua màn khởi đầu dăm bảy phút. Tôi cùng nhà văn, kịch tác gia Hà Đình Cẩn ngồi chăm chú theo dõi một mạch vở kịch với nhiều suy tư.
Sau khi vở kịch kết thúc điều gợi lên đầu tiên ở tôi là sự cảm phục tài quản lý và tổ chức của Nguyễn Quang Vinh. Cái tài này được thể hiện khá rõ và cụ thể vì với một kịch bản như thế mà ông thuyết phục được nhiều tổ chức có quyền hạn quyết định để được chấp nhận dựng với qui mô như một sự kiện nghệ thuật cấp quốc gia.
Từ sự chấp nhận như vậy nên Nguyễn Quang Vinh đã thuyết phục được nhiều nhà tài trợ, rồi huy động được nhiều nhân vật hàng đầu trong lĩnh vực sân khấu cùng các đoàn nghệ thuật, đoàn kịch tham gia với lượng diễn viên lên đến trên dưới 400 người tham gia thì quả là quá tài ba, đáng đưa vào kỉ lục Việt Nam. Nhưng còn về chất lượng của đêm diễn và chất lượng của kịch bản thì sao?
Trên thế giới kịch về các danh nhân không thiếu và trong đề tài này cũng không ít các thành tựu. Chưa nói tới các vở kịch mà William Shakespeare lấy nhân vật trung tâm từ nguyên mẫu trong lịch sử để rồi với thiên tài của mình đã dựng lên những điển hình vĩ đại về tham vọng, bi kịch của con người như Vua Lia, Macbeth, Henry…
Thế kỷ XX trên thế giới, các vở kịch viết về Lênin trong bộ ba kịch của Pogodin (Chuông đồng hồ điện Kremli, Người cầm súng, Khúc thứ ba bi tráng…), kịch về Đimitơrốp của nhà viết kịch Bungari cũng đã khắc họa thành công hình tượng nhân vật nhà cách mạng kiệt xuất này.
Trong nước các vở kịch về nhân vật lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng như Vũ Như Tô, hay Nguyễn Trãi ở Đông Quan của Nguyễn Đình Thi... cũng là những thành tựu mẫu mực thể hiện các nhân vật lịch sử kiệt xuất. Ngay đối với các danh nhân đương đại như Hồ Chủ tịch thì nền kịch nước ta đã có những thành tựu lớn như vở Đêm trắng của Lưu Quang Hà...
Hay kịch tác gia chuyên viết về Bác Hồ là Lê Đăng Thành cũng có kịch bản Cuộc săn đuổi lịch sử mà theo tôi cũng rất thành công khi khắc họa một cách đa dạng, tài tình hình tượng Hồ Chủ tịch trong cuộc đấu trí dai dẳng với các thế lực của thực dân Pháp qua các đời toàn quyền Đông Dương; tiếc thay vở này chưa được dựng trên sân khấu.
Sự thành công và hấp dẫn của các tác phẩm này cũng như nguyên lý của văn học nghệ thuật là khắc họa được hình tượng nhân vật với những nghĩ suy, day dứt băn khoăn của con người cụ thể, thể hiện được tính cách của họ cùng những xung đột cuộc đời được nâng lên điển hình trong các tình huống kịch.
Còn trong vở về Đại tướng của Nguyễn Quang Vinh thì dường như không thấy nhân vật Võ Nguyên Giáp đâu mà chỉ thấy thuần tuý những trường đoạn minh họa, kể lại một cách hình thức sơ sài các biến cố lịch sử có liên quan đến Đại tướng mà bất kì ai quan tâm đến lịch sử đương đại Việt Nam đều biết. Cách kể này giống hệt như những tấm áp phích cổ động được đối thoại hóa bằng những lời thoại thiếu tính cách.
Hay nói đúng hơn vở kịch như những môđun lắp ghép theo mô hình những sự kiện xung quanh nhân vật Võ Đại tướng. Hình như chính tác giả cũng cảm thấy đơn điệu trong cách kể này nên đôi chỗ ông lại xen vào những mảng bi kịch cố tạo về thân phận cô y tá, về gã sĩ quan pháo binh Pirốt.
Còn nhân vật chính, trung tâm thì chỉ là sự xuất hiện hình thức về mặt hình thể và tên gọi mà hầu như không có chút tâm lý nào dù đơn giản nhất chứ chưa nói đến diễn biến tâm trạng trước các xung đột, các sự kiện của kịch. Trong vở diễn này, ít nhiều ghi nhận được về sự hoành tráng.
Về sự tham gia số đông diễn viên thì lại thiếu đi cái cơ bản là con người mặc dù có lúc tác giả, đạo diễn Nguyễn Quang Vinh cố gắng muốn xoá nhoà điểm yếu "không có nhân vật kể cả nhân vật trung tâm" bằng những thủ pháp âm thanh tiếng ru, khúc hát trữ tình buồn buồn trên nền chiến trường. Tiếc thay, kể cả sự khéo tay vẫn không lấp nổi sự trống vắng quá lớn mà một kịch bản cần và đủ, đó là nhân vật và hành động kịch.
Khi mạn đàm với một số kịch tác gia, tôi có khen thủ pháp này của Nguyễn Quang Vinh xem như một sự "đối tỉ" cần thiết trong kịch nhưng không ít vị lại bảo chưa tới và có phần gượng gạo, không nhuyễn. Nhà văn Chu Lai, Trưởng ban sáng tác của Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam còn băn khoăn cả sự không hợp lý gượng gạo về phục trang, diễn xuất của Lý Nhã Kỳ, của nhân vật tướng Đờ Cát và cả nhân vật Võ Đại tướng…
Tôi chỉ tiếc là, phần trang trí của họa sĩ - NSND Lê Huy Quang trong vở này thực sự tiêu biểu cho phong cách thiết kế của ông mặc dù có chỗ hơi rậm và rối. Sự rậm và rối này trong thiết kế cũng như phần âm nhạc đôi chỗ không hợp chính vì sự quá đơn giản, một chiều và mang tính cổ động đơn giản của kịch bản.
Tôi biết Nguyễn Quang Vinh là một tác giả ưa chọn các đề tài có nguyên mẫu trong lịch sử đương đại để viết kịch bản. Đứng về mặt nghệ thuật việc chọn đề tài này có cái lợi là có sẵn cốt kịch bản. Cái lợi này cũng hàm chứa sự gò bó bởi thực tế, nguyên mẫu.
Tài năng của người viết là biết chọn sự kiện nào để từ đó tìm ra kết cấu hợp lý làm nổi rõ tính cách nhân vật, qua đó gửi tới ngườâi xem, người đọc thông điệp gì. Thành công của vở Đêm trắng chính là tài năng của Lưu Quang Hà khi ông biết chọn và xử lý một cách nghệ thuật sự kiện Bác Hồ kiên quyết loại trừ Cục trưởng Cục Quân nhu Trần Dụ Châu vì tội tham nhũng.
Tôi không được xem các vở khác của Nguyễn Quang Vinh, còn riêng vở về Võ Đại tướng của nhà viết kịch này thì lại quá dàn trải và bị lệ thuộc vào những sự kiện. Mặc dù tập trung vào sự kiện chiến dịch Điện Biên Phủ, nhưng tác giả vẫn chưa nắm được thần thái, tính cách nhân vật, chưa chọn được sự kiện trung tâm nên vở kịch của ông trở thành sự minh họa khô cứng.
Lấy tên nhân vật chính làm tên vở nhưng chờ mãi, chờ mãi mới thấy nhân vật chính xuất hiện như một đề can, một bảng hiệu ở cảnh cuối cùng như cảnh thường thấy khi chúc tụng, trao hoa, tặng phẩm trong các cuộc họp hay lúc đại biểu, quan khách tặng hoa cho diễn viên khi kết thúc vở diễn. Quả là Nguyễn Quang Vinh thật sự tài ba và có con mắt của nhà quản lý giỏi, nhưng còn tác phẩm…
Tôi đã nhiều lần thấy không ít các tác phẩm viết về những nhân vật lịch sử có chất lượng quá thấp vẫn được duyệt, được thông qua, được đầu tư, được tài trợ… Trong khi nền kinh tế nước ta đang khó khăn, biết bao người dân đang khốn khó vì lũ lụt, vì lạm phát, vậy mà nhiều tỉ đồng đổ ra để dựng, công bố những tác phẩm "chỉ diễn một đêm này".
Khi tôi viết bài này còn nghe nói Đoàn Kịch Thanh Hóa sắp mang vở Đại tướng Võ Nguyên Giáp và bản giao hưởng Điện Biên ra Hà Nội diễn. Ai mua vé để xem vở kịch này, hay khán phòng lại chỉ tràn ngập những khán giả có giấy mời. Liệu vở này được diễn bao nhiêu lần tại Thủ đô hay lại chỉ duy nhất một tối nặng chất tuyên truyền đơn giản?
Viết đến đây, tôi chợt nhớ lại chi tiết trong một bài báo rằng Câu lạc bộ Bóng đá của một tỉnh nọ tại miền Trung trả lương cho cầu thủ cao nhất trong các câu lạc bộ bóng đá nước ta. Cầu thủ bình thường cũng trên dưới 30 triệu đồng, cầu thủ xuất sắc 40 - 50 triệu đồng, HLV là 100 triệu đồng mỗi tháng.
Trong khi đó chính tỉnh này lại vừa xin Chính phủ hỗ trợ 2.000 tấn gạo để cứu đói. Tác giả bài báo tính toán thời giá của 2.000 tấn gạo này xấp xỉ 30 tỉ. Số tiền này ít hơn nhiều so với khoản ngân sách của CLB Bóng đá tỉnh chi trong mùa giải 2011. Quảng Bình, quê Đại tướng cũng là một tỉnh nghèo, lũ lụt mùa này lại đang lăm le đe dọa những mái nhà cùn xơ của biết bao gia đình…
Trở lại vở Đại tướng Võ Nguyên Giáp và bản giao hưởng Điện Biên… tôi chạnh nghĩ, viết về lịch sử là một nhiệm vụ và một yêu cầu lớn đối với người cầm bút nhưng viết như thế nào để không mang tiếng, nói nhẹ là ăn theo, nói nặng là lợi dụng lịch sử, tên tuổi của các vĩ nhân để làm nên những sản phẩm dễ được thông qua, dễ được đầu tư, dễ được tài trợ nhưng tiêu chuẩn nghệ thuật bị xem là yếu tố thứ hai thì không nên.
Văn chương dù ở hình thức nào cũng cần coi trọng nghệ thuật, chất lượng tác phẩm. Tiêu chuẩn hấp dẫn này cũng chính là tác dụng cao cả của văn chương vậy.
Quỳnh Mai, tháng 7/2011
