Không thể "suy đoán có tội" với tài sản không thể giải trình nguồn gốc

• Băn khoăn xung quanh đề xuất đánh thuế lãi suất tiền gửi tiết kiệm
• Cần thận trọng khi đánh thuế nhà ở thứ hai

Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật Phòng chống tham nhũng (sửa đổi) (PCTN) vào sáng 11-4 tại phiên họp thứ 23 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH), Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Minh Khái cho biết, tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội thảo luận ở Tổ và ở Hội trường về dự án Luật PCTN (sửa đổi), về cơ bản các đại biểu Quốc hội đã nhất trí với nhiều nội dung của dự thảo luật. Quốc hội đã thống nhất xem xét thông qua dự án luật tại 3 kỳ họp.

Ngay sau khi kết thúc kỳ họp Quốc hội, Chính phủ đã giao cho cơ quan chủ trì soạn thảo dự án Luật PCTN (sửa đổi) chủ trì, phối hợp với các cơ quan của Quốc hội, các bộ, ngành liên quan nghiên cứu ý kiến của các đại biểu Quốc hội, rà soát lại các quy định pháp luật, đối chiếu với kết quả tổng kết thi hành luật để chỉnh lý dự thảo luật nhằm bảo đảm tính đồng bộ với pháp luật hiện hành và tính khả thi trong thực tiễn.

Căn cứ ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, cơ quan chủ trì soạn thảo dự án luật đã tiếp thu, chỉnh lý. Theo đó, dự thảo Luật PCTN (sửa đổi) sau khi được tiếp thu, chỉnh lý gồm 125 điều (giảm đi 4 điều so với dự thảo đã trình Quốc hội tháng 10-2017 và tăng thêm 14 điều so với luật hiện hành); đồng thời điều chỉnh phương án xin ý kiến về một số vấn đề còn ý kiến khác nhau; có vấn đề được gộp thành 1 phương án hoặc có vấn đề cần trình theo 2 phương án để Quốc hội cho ý kiến.

Chính phủ lựa chọn phương án này vì cho rằng phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh thực tế nước ta hiện nay, nhằm thể hiện thái độ của Nhà nước trong xử lý các khoản thu nhập, tài sản có nguồn gốc không rõ ràng khi cả người có nghĩa vụ kê khai và cơ quan nhà nước có thẩm quyền không đủ bằng chứng xác thực việc xác lập quyền sở hữu hợp pháp theo pháp luật” – Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Minh Khái cho biết; đồng thời nhấn mạnh việc không loại trừ trách nhiệm hình sự và tịch thu tài sản là để tránh hiểu hợp pháp hoá 55% giá trị tài sản còn lại.

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Uỷ ban Tư pháp Lê Thị Nga cho biết, riêng đối với tài sản, thu nhập không giải trình được một cách hợp lý về nguồn gốc thì đến nay pháp luật vẫn chưa có quy định xử lý, trong khi không loại trừ một số tài sản này có thể có nguồn gốc từ tham nhũng, từ vi phạm pháp luật nhưng Nhà nước chưa chứng minh được. Do đó, việc bổ sung quy định xử lý đối với loại tài sản, thu nhập này là cần thiết.

Tuy nhiên, bà Lê Thị Nga cũng nhấn mạnh, đây là vấn đề lớn, có liên quan đến quyền sở hữu tài sản là quyền cơ bản của công dân được Hiến định, nên việc xử lý theo phương án nào cần được cân nhắc rất kỹ, thận trọng để vừa bảo đảm quyền cơ bản của công dân, vừa đáp ứng yêu cầu PCTN. 

Đặc điểm xã hội nước ta là người dân có truyền thống tích lũy, tiết kiệm, tặng cho, thừa kế trong gia đình; tài sản của cán bộ, công chức được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau (ngoài thu nhập từ lương thì nhiều người còn làm thêm để tăng thu nhập dưới nhiều hình thức) và Nhà nước chưa kiểm soát được thu nhập của toàn xã hội, pháp luật hiện hành cũng chưa quy định buộc người dân phải chứng minh nguồn gốc hình thành số tiền để mua tài sản, nhất là những tài sản có giá trị lớn; chưa quy định đánh thuế đối với tài sản.... Trong bối cảnh đó, việc xác định tính hợp lý của nguồn gốc tài sản nói chung là vấn đề rất phức tạp. 

Về mặt pháp lý không thể mặc nhiên coi tài sản không giải trình được hợp lý về nguồn gốc là tài sản tham nhũng để tịch thu bằng biện pháp hình sự theo hướng “suy đoán có tội”. Mặt khác, nếu coi đó là tài sản của Nhà nước để tiến hành xác lập quyền sở hữu Nhà nước theo thủ tục tố tụng dân sự về giải quyết tranh chấp quyền sở hữu thì vừa không phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự.

“Đây là lần đầu tiên chúng ta đặt vấn đề xử lý tài sản đó nên cần phải tiến hành thận trọng, có bước đi phù hợp. Đồng thời, cần quy định cụ thể tiêu chí làm căn cứ để xác định trường hợp nào được coi là “không giải trình được một cách hợp lý” để tránh tùy tiện, thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật” – bà Lê Thị Nga nói và cho biết, ngoài 2 loại ý kiến ủng hộ hai phương án do Chính phủ trình thì có ý kiến đề nghị hình sự hóa hành vi làm giàu bất hợp pháp.

Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Minh Khái.

Thảo luận về dự thảo luật, các thành viên UBTVQH đã đóng góp ý nhiều ý kiến về những vấn đề, nội dung còn có nhận thức, quan điểm, phương án khác nhau của dự án luật liên quan đến phạm vi điều chỉnh; thẩm quyền kiểm soát tài sản, thu nhập; đối tượng kê khai tài sản, thu nhập; xử lý tài sản, thu nhập kê khai không trung thực, tài sản, thu nhập tăng thêm không giải trình được một cách hợp lý; xử lý tham nhũng và vi phạm pháp luật; trách nhiệm phát hiện tham nhũng thông qua hoạt động thanh tra, kiểm toán; giám sát công tác PCTN…

Nhiều ý cho rằng cho rằng, đây là một dự án luật rất khó, quan trọng và nhạy cảm, tác động đến nhiều mặt của đời sống xã hội nên một số nội dung lớn, phức tạp, còn nhiều ý kiến khác nhau cần được đánh giá, cân nhắc kỹ lưỡng để bảo đảm vừa nâng cao hiệu quả công tác PCTN, khắc phục những hạn chế trong thực tiễn thi hành Luật PCTN, vừa phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội, bảo đảm tính khả thi, nhất là quy định về các trường hợp xác minh tài sản, thu nhập; cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập; về xử lý tài sản, thu nhập thực tế lớn hơn tài sản, thu nhập kê khai hoặc tài sản, thu nhập tăng thêm mà người kê khai không giải trình được một cách hợp lý nguồn gốc phần tài sản, thu nhập chênh lệch hoặc tăng thêm; thẩm quyền của cơ quan Nhà nước trong thanh tra, kiểm tra về công tác PCTN ở khu vực ngoài Nhà nước...

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Nguyễn Khắc Định cho rằng, dự án Luật Phòng, chống tham nhũng (sửa đổi) được xem xét thông qua ở 3 kỳ họp của Quốc hội, điều này thể hiện tầm quan trọng của dự án luật đối với một vấn đề được cả hệ thống chính trị và toàn dân quan tâm đó là công tác phòng, chống tham nhũng. Vì vậy, trong xây dựng dự án luật, cần có một tầm nhìn xa, tầm nhìn dài hạn; các quy định đưa vào luật luôn phải phải đặc biệt quan tâm đến tính khả thi, tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ trong hệ thống pháp luật, tránh sự trùng lắp, trồng lấn với các đạo luật khác khi áp dụng.

Đồng quan điểm nêu trên, Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học Công nghệ và Môi trường Phan Xuân Dũng đề nghị dự án luật cần được xây dựng trên cơ sở tiếp cận mở rộng các phương án về những vấn đề còn khó, nhạy cảm, phức tạp để tiếp nhận, xem xét tối đa các luồng ý kiến của các đại biểu quốc hội và cử tri đóng góp.

Chủ nhiệm Ủy ban về các vấn đề xã hội Nguyễn Thúy Anh đề nghị cần làm rõ hơn các quy định về xử lý tài sản, thu nhập kê khai không trung thực, tài sản, thu nhập tăng thêm không giải trình được một cách hợp lý. Còn Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh quan điểm phải làm rõ nội dung thế nào là giải trình hợp lý, thế nào là giải trình không hợp lý.

Liên quan đến phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật, Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng Phan Thanh Bình; Trưởng ban Dân nguyện Nguyễn Thanh Hải; Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Nguyễn Hạnh Phúc và một số ý kiến cho rằng, để bảo đảm tính khả thi của luật, cần hết sức thận trọng, cân nhắc trong việc mở rộng phạm vi điều chỉnh ra khu vực ngoài Nhà nước; cần có lộ trình, bước đi cụ thể. Trong khi còn chưa làm tốt công tác PCTN trong khu vực Nhà nước thì trước mắt chưa nên mở rộng phạm vi điều chỉnh của dự thảo luật, mà tập trung nguồn lực làm tốt công tác PCTN trong khu vực Nhà nước...