Kể từ khi Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt
Nhìn lại 15 năm qua, các nhà nghiên cứu và văn nghệ sĩ đều khẳng định Nghị quyết ra đời đã tạo nên một môi trường tâm lý xã hội thuận lợi cho sự phát triển VHNT. Đúng như phát biểu của nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam: "Nghị quyết Trung ương 5 đã tạo cho VHNT không gian sáng tạo thông thoáng, cởi mở, tác phẩm được trân trọng; sáng tác có sự đa dạng về thể loại, đề tài, chủ động cách thể hiện; tiếng nói phản biện của VHNT với đạo đức xã hội ngày càng mạnh mẽ… Văn nghệ sĩ được đảm bảo tự do sáng tạo, được chú trọng bảo vệ bản quyền về sáng tác, biểu diễn, phương thức biểu hiện được tôn trọng; dấu ấn cá nhân, cá tính sáng tạo được khẳng định…".
Nhận thức rõ vai trò của VHNT, Đảng và Nhà nước đã dành sự quan tâm đặc biệt đối với lao động sáng tạo và ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, thúc đẩy nền văn hóa, VHNT phát triển. Từ năm 2000, Nhà nước đảm bảo hỗ trợ cho việc sáng tạo và quảng bá tác phẩm, duy trì hoạt động của tổ chức Hội VHNT với tư cách là tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp. Chính phủ phê duyệt nhiều đề án; tiếp tục hỗ trợ sáng tạo, sưu tầm VHNT giai đoạn 1999 - 2015, hỗ trợ cho các công trình VHNT và báo chí giai đoạn 2011 - 2015… Nguồn kinh phí hỗ trợ thực sự đã khích lệ giới văn nghệ sĩ, góp phần tháo gỡ khó khăn.
Những giải thưởng VHNT của các Hội VHNT Trung ương và địa phương hằng năm đã ghi nhận lao động sáng tạo của các văn nghệ sĩ. Đặc biệt, hai giải thưởng cao quý của Nhà nước: Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về VHNT. Tính đến nay, Nhà nước đã trao 101 Giải thưởng Hồ Chí Minh; 456 Giải thưởng Nhà nước. Ghi nhận sự đóng góp và cống hiến trong hoạt động biểu diễn nghệ thuật, Nhà nước đã phong tặng 266 nghệ sĩ danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (năm 2010, đặc cách trao tặng nghệ sĩ Y Moan) và 1.595 nghệ sĩ danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Hội đồng Lý luận, phê bình VHNT Trung ương đã tổ chức tặng thưởng, hỗ trợ các công trình lý luận, phê bình VHNT năm 2010 - 2012. Ngoài tặng thưởng tác phẩm VHNT, báo chí, bắt đầu từ năm nay, việc tặng thưởng sẽ chuyển sang giải thưởng sáng tác, quảng bá tác phẩm VHNT, báo chí về chủ đề "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh" giai đoạn 2011-2015…
Hiện nay, cả nước có gần 40.000 văn nghệ sĩ do Trung ương và địa phương quản lý (18.000 hội viên chuyên ngành Trung ương, gần 22.000 hội viên Hội VHNT địa phương). Với trách nhiệm nghệ sĩ - công dân, nhiều văn nghệ sĩ đã tích cực đấu tranh đẩy lùi sự suy thoái trong đạo đức, lối sống. Họ sẵn sàng "đối mặt" với một mảng hiện thực xã hội rộng lớn để có nhiều tác phẩm đấu tranh chống tiêu cực. Đơn cử một số tác phẩm văn học chuyển thể thành phim truyền hình, như: "Đất và người" (tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma" của Nguyễn Khắc Trường), "Luật đời" (tiểu thuyết "Luật đời và cha con" của Nguyễn Bắc Sơn), "Ngõ lỗ thủng" (Trung Trung Đỉnh), "Đàn trời" (Cao Duy Sơn), "Chủ tịch tỉnh" (Đình Kính), "Bí thư tỉnh ủy" (Vân Thảo)… Gần đây, Đoàn Kịch nói Công an nhân dân đã biểu diễn vở kịch chính luận "Đường đua trong bóng tối" (kịch bản: Nguyễn Đăng Chương, đạo diễn NSND Lê Hùng) đề cập tới một đề tài thời sự nhức nhối chạy chức, chạy quyền. Nhà hát Tuổi trẻ dựng lại kịch Lưu Quang Vũ "Lời thề thứ 9" (đạo diễn Chí Trung), "Cô gái đội mũ nồi xám" (đạo diễn Anh Tú); dựng mới vở "Mùa yêu đương" (kịch bản Nguyễn Quang Lập, đạo diễn Anh Tú), "Nhà Ô sin" (đạo diễn Lê Khanh), tiểu phẩm hài "Nụ cười Kẻ Chợ" (đạo diễn Anh Tú)… Chính sự lao động sáng tạo của văn nghệ sĩ đã góp một phần không nhỏ để xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.
Công tác xã hội hóa các hoạt động văn hóa giúp cho văn nghệ sĩ có điều kiện in ấn, xuất bản, triển lãm, biểu diễn… tác phẩm VHNT ngoài nguồn kinh phí hỗ trợ của Nhà nước. Hầu hết các tác phẩm văn học hiện nay do tác giả tự lo kinh phí xuất bản và đầu ra. Một số đoàn kịch, vũ đoàn múa khu vực phía
Cũng tại cuộc Hội thảo nói trên, đã có nhiều ý kiến bộc lộ sự quan ngại về những biểu hiện mất cân đối, mất chuẩn, chệch hướng; nguy cơ nghiệp dư hóa, thiếu chuyên nghiệp; biểu hiện dễ dãi với tình trạng "ăn xổi ở thì", chiều theo thị hiếu cũ kỹ, hoặc tầm thường, thậm chí lập dị, ngộ nhận dưới danh nghĩa các trào lưu thời thượng; xuất hiện khuynh hướng "ly tâm" khỏi văn hóa dân tộc; thị trường văn nghệ ở một số lĩnh vực đã bị tư nhân thao túng (ca nhạc, sân khấu, băng đĩa…); công tác lý luận, phê bình VHNT chậm và yếu, chưa nhạy bén định hướng cho công chúng…
Phát triển trong cơ chế thị trường, VHNT từng bước được xã hội hóa. Bên cạnh mặt tích cực, cũng đang đương đầu với xu hướng "thương mại hóa" hạ thấp chất lượng nghệ thuật, lẫn lộn thật giả; giải trí tầm thường ở một số lĩnh vực (âm nhạc, điện ảnh, sân khấu…) chi phối một bộ phận công chúng. Ở lĩnh vực âm nhạc, ca khúc đại trà "lên ngôi", biến thành hàng hóa theo các đơn đặt hàng của các hãng băng đĩa, ca sĩ đang ''ăn khách'', các nhà tài trợ… Các chương trình ca nhạc trên đài phát thanh, truyền hình vào cuộc ''tôn vinh'' thứ hàng hóa ấy, khiến thực giả lẫn lộn. Mọi tiêu chí bị đảo lộn, quy chuẩn bị xáo trộn, mọi ''sáng tác'' tự do lên sân khấu, tự do phổ cập. Về thực trạng này, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân bộc lộ nỗi bức xúc về đời sống âm nhạc gặp nhiều sóng gió, biến động. Bắt đầu từ các cơn sốt "nhạc nhẹ", nhạc tiền chiến, nhạc hải ngoại, rồi đến sự du nhập liên tiếp các loại nhạc giải trí (pop, rock, jaz, rap, hip-hop)… Nhạc Việt nương theo nhạc Tây, nhạc Hoa, Nhật, Hàn… Sự xâm nhập và lan tỏa của nhạc trẻ đã lấn lướt các loại hình có bề dày lịch sử và truyền thống lâu đời và chưa đủ để "cứu" nhạc giao hưởng thính phòng và nhạc cổ dân tộc ra khỏi tình trạng "thất thế" trong đời sống âm nhạc. Ở lĩnh vực điện ảnh, các hãng phim tư nhân, các hãng phim Việt kiều tuy có thổi một luồng gió mới vào đời sống điện ảnh nước nhà (công nghệ làm phim tiên tiến, kỹ thuật làm phim hiện đại), nhưng chủ yếu mang tính giải trí thuần túy… Còn các nghệ sĩ múa đau xót về việc "nhảy rất khỏe" ở các vũ đoàn, nhưng động tác lai căng, kệch cỡm. Nghệ thuật múa chính thống, múa dân gian đang có nguy cơ mai một… Các họa sĩ chạy theo thị trường, sản phẩm mới chỉ dừng lại ở tác phẩm thị trường; ngôn ngữ nghệ thuật còn hạn chế. Những truyện tranh kiểu "Sát thủ đầu mưng mủ", "Phê như con tê tê" đang dần định hướng một kiểu "ngôn ngữ mới" cho một bộ phận giới trẻ…
Theo đó, nội dung tác phẩm chủ yếu đề cập tới hiện thực đời sống xã hội đương đại với cách nhìn, cách nghĩ của giới trẻ. Song điều đáng nói là không ít tác phẩm thiếu chiều sâu tư tưởng, giá trị nhân văn đó lại được một số đơn vị truyền thông quảng bá rộng rãi và dần định hướng thị hiếu thẩm mỹ của một bộ phận công chúng, nhất là giới trẻ. Không khó để nhận ra hiện tượng đó trong một số bộ phim giải trí hiện đang có doanh thu "khủng"…
Có nhà văn phải thốt lên "Báo, tạp chí văn nghệ rớt thảm hại". Các nhà xuất bản của các Hội còn gặp nhiều khó khăn trong phát hành, xuất bản. Khi đọc duyệt, phát hành còn để lọt những xuất bản phẩm có nội dung độc hại. Xuất hiện thái độ thiếu khách quan khi đánh giá tác phẩm; thiếu sự đồng cảm với lao động sáng tạo của nhà văn, suy diễn, hoặc quy chụp tác phẩm…
Trước diễn biến phức tạp hiện nay, văn nghệ sĩ đang đối mặt với nhiều thách thức. Phần lớn văn nghệ sĩ còn có tâm trạng băn khoăn, lo lắng… Điều đó đã ảnh hưởng đến niềm say mê sáng tạo, cống hiến và ít nhiều đã tạo nên sự phân hóa trong một bộ phận văn nghệ sĩ…
Đi tìm nguyên nhân có phần "thất thế" của VHNT, GS Phong Lê cho rằng do sự lấn lướt của kinh tế, đẩy VHNT ra ngoại biên, tập trung vào VHNT giải trí; giáo dục chỉ nhăm nhăm nhồi nhét kiến thức mà quên trang bị tri thức đời sống…
Trách nhiệm và tâm huyết, các đại biểu đã có những dề xuất sâu sắc. Giáo sư Hà Minh Đức kiến nghị: "Trong những năm tới, chúng ta phải giải quyết nhiều món "nợ xấu"- hậu quả của đời sống VHNT trong những năm gần đây". Giáo sư Phong Lê đề nghị phải nhìn nhận tác phẩm VHNT bằng con mắt cởi mở, bởi công việc của văn nghệ sĩ là sáng tạo. Nhà thơ Bằng Việt đồng tình với quan điểm trên "Khi các văn nghệ sĩ viết một cách cởi mở, thẳng thắn là một điều có lợi cho sự nghiệp chung. Cần mạnh mẽ hơn nữa về đề tài hiện đại, về cái xấu vì càng có nhiều tiếng nói phản biện thì sự nghiệp chung càng vững chắc".
Văn nghệ sĩ rất cần sự đổi mới và đón đợi một một luồng gió mới sau Hội nghị Tổng kết toàn quốc và kết quả từ Đề án "Tiếp tục xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" trình Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương (khóa XI) để xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, trong đó có VHNT - một lĩnh vực quan trọng và tinh tế của văn hóa
