Muốn hút vốn dài hạn, phải nhìn cả doanh thu và rủi ro
Ngày 29/9/2026, tại Hà Nội, Bộ Xây dựng tổ chức Hội nghị Xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 – 2030, trong đó tập trung trao đổi định hướng phát triển, mở rộng mạng lưới cao tốc và các giải pháp huy động nguồn lực xã hội theo phương thức đối tác công - tư (PPP).
Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, trong 5 năm tới, nhu cầu vốn đầu tư cao tốc khoảng 1,269 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước dự kiến cân đối 423.000 tỷ đồng, còn khoảng 846.000 tỷ đồng cần huy động từ các nguồn ngoài ngân sách.
Bộ Xây dựng đồng thời công bố danh mục 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư theo phương thức PPP, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 923.000 tỷ đồng. Nhu cầu vốn lớn mở ra dư địa cho khu vực tư nhân, đồng thời đặt ra yêu cầu cấu trúc dự án phù hợp để thu hút và duy trì nguồn vốn trong suốt vòng đời đầu tư.
Cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn được đầu tư theo phương thức PPP.
Từ góc nhìn của doanh nghiệp nhiều năm trực tiếp đầu tư, xây dựng và vận hành các dự án PPP, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng cho rằng, huy động tốt nguồn lực tư nhân sẽ giảm áp lực lớn cho ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, muốn PPP thành công, Nhà nước và doanh nghiệp phải cùng thiết kế được cấu trúc của dự án ngay từ đầu; bên cạnh “biểu đồ doanh thu”, cần có một “biểu đồ rủi ro” đi cùng trong suốt vòng đời dự án.
Nếu biểu đồ doanh thu phản ánh cơ hội và khả năng hoàn vốn thì “biểu đồ rủi ro” cần nhận diện những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả đầu tư, từ chậm giải phóng mặt bằng, biến động giá vật tư, nhiên liệu, thay đổi thể chế, chính sách đến khả năng lưu lượng và doanh thu thực tế thấp hơn phương án tài chính.
Thực tiễn triển khai các dự án của Đèo Cả cho thấy, biến động giá nhựa đường, vật liệu xây dựng, nhiên liệu và các đầu vào khác có thể tác động đáng kể đến chi phí, tiến độ. Nếu phương án tài chính chỉ được xây dựng trên một kịch bản thuận lợi, dự án có thể mất cân đối khi điều kiện thực tế thay đổi.
Vì vậy, năng lực của nhà đầu tư PPP không chỉ thể hiện ở khả năng huy động vốn hay tổ chức xây dựng, mà còn ở khả năng nhận diện, lượng hóa và quản trị rủi ro trong suốt quá trình xây dựng, khai thác. Đồng thời, những rủi ro thuộc trách nhiệm của Nhà nước cũng cần được xác định cùng cơ chế xử lý tương ứng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.
PPP++ được chứng thực qua các dự án triển khai
Từ cách tiếp cận trên, ông Hồ Minh Hoàng cho rằng đối với việc nghiên cứu mở rộng các đoạn cao tốc Bắc - Nam phía Đông trong giai đoạn tới, có ba vấn đề cần đặc biệt lưu ý.
Thứ nhất, phải phân loại từng đoạn tuyến bằng dữ liệu thực tế. Những tuyến đã khai thác một thời gian hiện có dữ liệu tương đối đầy đủ về lưu lượng và doanh thu. Đoạn nào có lưu lượng tốt, doanh thu tốt, có khả năng tự hoàn vốn thì nên huy động tối đa nguồn lực tư nhân, thậm chí không cần Nhà nước tham gia vốn. Đoạn nào lưu lượng thấp hơn, khó cân đối thì Nhà nước cần tham gia một tỷ lệ phù hợp để tạo tính khả thi.
Theo Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng, phương thức PPP là Nhà nước sử dụng ít nguồn lực công hơn nhưng huy động được nhiều nguồn lực xã hội hơn, đồng thời chuyển một phần trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, quản trị và hiệu quả sang khu vực doanh nghiệp.
Đặc biệt, với những đoạn liên quan đến các dự án BOT, PPP đã đầu tư trước đây, cần tính kỹ tác động tới lưu lượng, doanh thu và phương án tài chính hiện hữu.
Thứ hai, không nên có một công thức tài chính chung cho tất cả các dự án PPP. Có dự án Nhà nước không cần bỏ vốn; có dự án Nhà nước cần tham gia với tỷ lệ phù hợp; có dự án Nhà nước thực hiện giải phóng mặt bằng; có dự án cần đầu tư một số hạng mục kết nối; cũng có những dự án có thể huy động nguồn lực từ nhiều chủ thể khác nhau.
Phương thức đầu tư cần được lựa chọn theo đặc điểm, khả năng hoàn vốn và cấu trúc rủi ro của từng dự án, kể cả khi phương thức phù hợp không phải PPP. Tập đoàn Đèo Cả đề xuất cách tiếp cận PPP++, nhằm mở rộng hệ sinh thái nguồn lực tham gia đầu tư hạ tầng. Ngoài Nhà nước, nhà đầu tư và ngân hàng, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp xây dựng, nhà đầu tư tài chính, các đối tác cung cấp vật liệu, thiết bị, công nghệ cùng tham gia chuỗi giá trị dự án.
Mỗi chủ thể tham gia bằng thế mạnh, nguồn lực của mình và đảm nhận những phần việc, mức độ rủi ro mà mình có khả năng quản lý. Thực tế, nhiều doanh nghiệp xây dựng Việt Nam có năng lực kỹ thuật, thiết bị và nhân sự nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng đủ năng lực tài chính để đứng riêng thực hiện một dự án PPP quy mô hàng chục nghìn tỷ đồng. Nếu thiết kế được một hệ sinh thái để nhiều doanh nghiệp cùng tham gia, tổng nguồn lực huy động cho dự án sẽ lớn hơn.
Thứ ba, phải gắn đầu tư với chất lượng và trách nhiệm lâu dài đối với công trình. Đối với việc mở rộng cao tốc Bắc - Nam, phần mở rộng kết nối trực tiếp với công trình đang khai thác, liên quan đến kết cấu, bảo hành, bảo trì, tổ chức giao thông và trách nhiệm chất lượng lâu dài. Đây không đơn thuần là thực hiện thêm một gói xây lắp mới.
Nghị định số 349/2026/NĐ-CP vừa được ban hành đã có quy định cho phép chỉ định thầu đối với các gói cần thực hiện ngay để bảo đảm kết nối, đồng bộ giữa các công trình thuộc dự án, đáp ứng yêu cầu quản lý, khai thác và vận hành đồng bộ, liên tục.
Hiệu quả PPP phải được nhìn trong cả vòng đời dự án
Từ thực tiễn nhiều năm tham gia PPP, Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả cho rằng, tư nhân hoàn toàn có thể tham gia thực hiện những dự án hạ tầng quy mô lớn nếu dự án được cấu trúc đúng. Tuy nhiên, thành công của PPP không thể chỉ được đánh giá tại thời điểm công trình hoàn thành.
Hội nghị Xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 – 2030 do Bộ Xây dựng tổ chức.
Nếu lưu lượng và doanh thu thực tế không đạt phương án ban đầu thì trong 20 - 30 năm tiếp theo, dự án vẫn có thể tiếp tục gặp khó khăn. Đây cũng là minh chứng cho yêu cầu phải quản trị rủi ro trong toàn bộ vòng đời dự án, thay vì chỉ tập trung thu xếp vốn và hoàn thành xây dựng.
Ở chiều ngược lại, dự án mở rộng cao tốc TP Hồ Chí Minh - Trung Lương - Mỹ Thuận hiện có tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng và được triển khai bằng nguồn lực của nhà đầu tư, không sử dụng vốn ngân sách Nhà nước. Trường hợp này cho thấy khả năng huy động nguồn lực xã hội rất lớn khi dự án có điều kiện và cấu trúc đầu tư phù hợp.
Theo Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả, thực tiễn đó cũng cho thấy không phải Nhà nước không có tiền thì mới làm PPP. PPP phải được hiểu là Nhà nước sử dụng ít nguồn lực công hơn nhưng huy động được nhiều nguồn lực xã hội hơn, đồng thời chuyển một phần trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, quản trị và hiệu quả sang khu vực doanh nghiệp.
Hiệu quả của PPP không chỉ đo bằng số vốn tư nhân huy động được, mà còn ở khả năng tổ chức các nguồn lực, phân bổ trách nhiệm, kiểm soát rủi ro và duy trì hiệu quả của công trình trong dài hạn.
Vì vậy, doanh nghiệp mong muốn Nhà nước chủ động cung cấp dữ liệu, xác định nguyên tắc phân bổ rủi ro, phạm vi vốn Nhà nước tham gia và tạo một khung đủ rõ để doanh nghiệp, ngân hàng có thể tính toán bài toán đầu tư.
Và để cách tiếp cận ấy vận hành bền vững, “biểu đồ doanh thu” cần luôn được đặt cạnh “biểu đồ rủi ro”, bởi cơ hội tạo ra sức hấp dẫn cho một dự án, nhưng khả năng nhận diện, phân bổ và quản trị rủi ro mới là nền tảng tạo dựng niềm tin cho dòng vốn dài hạn.
