Hãy "trả lại tên cho em"

1. Xin được bắt đầu bằng câu chuyện từ cuộc thi "Nhân tố bí ẩn - X Factor". Trong liveshow 4, chặng đua khắc nghiệt, Quang Đại, thí sinh đang rất được yêu mến vì những ca khúc nhạc xưa đã hát một bài hát vốn là hit của ca sĩ Tuấn Hưng. Vấn đề tôi quan tâm không phải là Quang Đại hát quá dở ca khúc "Tìm lại bầu trời" (sáng tác: Khắc Việt) hay những lùm xùm xung quanh vấn đề Ban Tổ chức vi phạm bản quyền mà là màn múa minh họa được dàn dựng trên sân khấu.

Trước khi đêm thi diễn ra, khắp các trang báo mạng rầm rộ đưa tin, ca sĩ Yến Trang, quán quân "Bước nhảy hoàn vũ" 2013, huấn luyện viên của "Bước nhảy hoàn vũ nhí" mùa đầu tiên sẽ đích thân biểu diễn múa minh họa cho phần dự thi của Quang Đại. Rất nhiều người kỳ vọng "Tìm lại bầu trời" phiên bản Quang Đại sẽ hấp dẫn và sinh động bởi giọng hát ngọt ngào của anh cộng với phần múa của Yến Trang. Kỳ vọng nhiều nên cũng thất vọng lắm, Quang Đại hát chênh, phô, thiếu cảm xúc, còn phần minh họa của Yến Trang thì "chẳng mấy liên quan".

Theo tôi, sở dĩ "Tìm lại bầu trời" với giọng hát của Tuấn Hưng được khán giả yêu mến vì đây là ca khúc viết về sự chia ly trong tình yêu có giai điệu và phần lời dễ nghe, giàu cảm xúc. Bài hát nói về tâm trạng của một chàng trai trước tình yêu tan vỡ, dù hai người không còn bên nhau nữa nhưng chàng trai luôn tin rằng, sẽ có người khác mang đến hạnh phúc cho cô gái. Lời bài hát lãng mạn và tình tứ là vậy nhưng phần trình diễn của Yến Trang và nhóm diễn viên nam thì thú thực chẳng hiểu là minh họa cho điều gì.

Yến Trang xuất hiện trên chiếc đu được thả từ trên cao xuống khá đẹp mắt, sau đó, cô thực hiện động tác múa bay bổng trên đôi giày mũi cứng, thỉnh thoảng lại xen vào những màn bê đỡ phối hợp với nhóm vũ công nam mặc trang phục màu đen. Yến Trang múa đẹp và khả năng biểu diễn trên đôi giày mũi cứng của cô rất "đáng nể" bởi ngay cả với sinh viên trường múa, để tự tin đứng trên đôi giày ballet đó cũng cần phải trải qua một quá trình tập luyện bền bỉ và nghiêm túc. Những màn bê đỡ khá kỹ thuật được Yến Trang cùng các bạn diễn thực hiện rất "nuột", đẹp mắt. Tuy nhiên, một câu hỏi đặt ra là, màn múa do Yến Trang thực hiện minh họa điều gì cho ca khúc "Tìm lại bầu trời" do thí sinh Quang Đại trình bày.

Thú thực là khó có thể đưa ra câu trả lời, nhất là khi biểu diễn, gương mặt Yến Trang lại rất "tươi", đối lập hoàn toàn với những ca từ da diết của bài hát với những câu kiểu như: "Anh khóc vì giờ đây anh đã mất em rồi/Anh khóc vì giờ đây em đã xa thật rồi…./Anh xin lỗi vì đã cướp mất khoảng trời của em/ Nhưng có người sẽ cho em lại một bầu trời…".

2. Nếu để ý, có thể "gom" múa minh họa thành mấy dạng như sau: múa minh họa được kết cấu thành câu chuyện để phù hợp với nội dung ca khúc; với ca khúc trữ tình thì múa minh họa thường sử dụng đến đôi nam nữ hoặc nữ múa những động tác về tình yêu bay bổng, đẹp mắt; ca khúc có tiết tấu nhanh, vui nhộn sẽ được "hậu thuẫn" bằng vũ đoàn "hoành tráng"; ca khúc "khó" minh họa sẽ được "xử lý" bằng những màn múa đậm chất hiện đại.

Ca khúc "Smoke - Khói thuốc" của Xuân Lân, thành viên nhóm nhạc 4U trình diễn trên sân khấu Bài hát yêu thích gần đây là một ví dụ. "Smoke" đề cập đến đề tài xã hội khá "nóng" với ca từ, giai điệu dễ nghe. Tuy nhiên, phần dàn dựng múa minh họa lại chẳng mấy ăn khớp với phần trình diễn của ca sĩ. Có lẽ muốn minh họa cho tác hại của khói thuốc nên biên đạo múa đã sử dụng dàn diễn viên múa trong trang phục đen, bó sát cơ thể thực hiện những động tác lăn, lê, bò toài có vẻ "rất huyền bí" trên sân khấu. Kỹ thuật, luật động của múa hiện đại đã được khai thác, sử dụng để minh họa cho ca khúc và các diễn viên biểu diễn điêu luyện. Tuy nhiên, theo ý kiến của tôi, "Smoke" không cần phải minh họa vì bản thân ca từ, giai điệu của ca khúc đã đủ để diễn đạt thông điệp nghệ thuật mà tác giả muốn gửi gắm. Bên cạnh đó thì "Smoke" không "có đất" để dàn dựng múa minh họa.

Trong một hội nghị lý luận phê bình múa, nhà phê bình Thái Phiên từng đưa ra một ví dụ "kinh điển" về múa minh họa trên sân khấu nghệ thuật hiện nay. Đó là phần minh họa cho ca khúc "Dáng đứng Bến Tre". Khi ca sĩ đang thể hiện phần trình diễn đầy cảm xúc của mình trên sân khấu thì tốp nữ múa minh họa đầu quấn khăn rằn, mặc quần áo bà ba xuất hiện. Để minh họa cho câu hát "Ai đứng như bóng dừa, tóc dài bay trong gió" thì diễn viên múa trong vai cô du kích nhỏ đưa bàn tay vuốt nhẹ vào mái tóc ngắn cũn cỡn của mình. Khán giả được trận cười vỡ bụng còn phần múa minh họa trong phút chốc đã được gắn mác "thảm họa".

Múa sử dụng để minh họa cho ca khúc đã đành nhưng chạnh lòng hơn khi nhiều nhà biên đạo thậm chí còn đưa múa lên sân khấu để minh họa, "làm nền" cho biểu diễn xiếc hay trình diễn thời trang. Dẫu biết rằng, các loại hình nghệ thuật có sự tương hỗ, cùng tồn tại song hành với nhau nhưng rõ ràng sử dụng múa trong những trường hợp không cần thiết sẽ làm giảm đi giá trị của môn nghệ thuật giàu tính tạo hình này.

3. Múa minh họa, bản chất của nó là để phụ họa, minh chứng thêm nội dung ca khúc, làm chỗ dựa, niềm tin cho ca sĩ, nhưng những gì đang diễn ra trên sân khấu lại cho thấy điều hoàn toàn ngược lại. NSND Đặng Hùng từng lên tiếng rằng, "múa không chỉ là động tác, là đông người mà múa là phản ánh hiện thực cuộc sống. Riêng múa minh họa phải tương quan đến ca khúc, phải biết mình minh họa gì, hiệu quả như thế nào".

NSND Chu Thúy Quỳnh, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam cũng từng chia sẻ rằng, múa minh họa có mặt rất nhiều trong các chương trình tổng hợp với sự ra đời của nhiều vũ đoàn mới đáp ứng nhu cầu của người xem. Tuy nhiên hiện nay, đã xảy ra tình trạng dàn dựng múa minh họa một cách xô bồ, kém chất lượng, múa không ăn nhập gì với nội dung bài hát mà đôi khi chỉ để lấp đầy sân khấu.

Nói một cách công tâm thì múa minh họa là hình thức dễ tiếp cận người xem nhất trong các hình thức của nghệ thuật múa. Tuy nhiên, đây cũng là thể loại múa dễ bị "soi" và lạm dụng nhất. Suy cho cùng thì lỗi đầu tiên thuộc về những biên đạo múa bởi chính họ chứ không phải ai khác là người chịu trách nhiệm dàn dựng múa minh họa cho ca khúc.

Thiết nghĩ, các biên đạo múa cần nghiên cứu kỹ nội dung bài hát, hiểu được tư tưởng, tinh thần bài hát để xây dựng hình tượng, tạo hình múa phù hợp. Múa phải làm tôn lên giá trị của ca khúc và góp phần xây dựng hình ảnh ca sĩ trong lòng công chúng. Hãy trả lại tên cho múa minh họa, đúng nghĩa là để phụ họa cho ca khúc. Xin đừng để chỉ vì muốn lấp đầy sân khấu mà khiến múa minh họa trở nên "méo mó" và biến dạng…