Bài viết "Cần chú thích lại một số chú thích trong sách Ngữ văn 11" của tác giả Trầm Thanh Tuấn đăng trên Văn nghệ Công an số ra ngày 4/11/2013 có nhiều ý kiến tôi tán thành. Tuy nhiên, khi tác giả đưa ra ví dụ về chú thích sau đây trong sách Ngữ văn 11 nâng cao "Gia Long: niên hiệu vua Nguyễn Ánh những năm 1802-1819" và nêu ý kiến "Không nên diễn đạt là vua Nguyễn Ánh, vua Nguyễn Huệ, vì Nguyễn Ánh, Nguyễn Huệ là tên tục, không phải niên hiệu (tức danh xưng của vua chúa được công bố trong thời gian trị vì để mọi người có thể gọi thay cho tên húy). Thay vì cách gọi này, người ta thường nói vua Gia Long, vua Quang Trung" thì tôi chưa tán thành.
Tôi thấy ở đây có hai điều cần được nói lại cho rõ:
Thứ nhất: Cần hiểu niên hiệu không phải là danh xưng của vua chúa được công bố trong thời gian trị vì để mọi người có thể gọi thay cho tên húy.
Niên hiệu là "Hiệu của vua đặt ra để tính năm trong thời gian vua đó trị vì” (một số từ điển đã có giải thích).
Ví dụ: Vua Trần Thái Tông tức Trần Cảnh đặt niên hiệu là Kiến Trung, thì khi nói:
- Kiến Trung nguyên niên, tức niên hiệu Kiến Trung ban đầu được hiểu là: vào năm đầu tiên, năm Ất Dậu vua Trần Thái Tông trị vì, tính ra dương lịch là năm 1225.
- Kiến Trung nhị niên, tức niên hiệu Kiến Trung năm thứ hai được hiểu là: vào năm thứ hai, năm Bính Tuất vua Trần Thái Tông trị vì, tính ra dương lịch là năm 1226.
Có trường hợp hai vị vua đặt trùng tên niên hiệu.
Ví dụ: Lý Thái Tổ tức Lý Công Uẩn và Lê Thái Tổ tức Lê Lợi cùng đặt niên hiệu là Thuận Thiên. Vậy nếu dùng niên hiệu Thuận Thiên gọi thay tên của vua thì khi nói Thuận Thiên sẽ không xác định được đó là vị vua nào. Mặt khác một vị vua có thể thay đổi niên hiệu trong thời gian trị vì (xưa gọi là cải nguyên).
Ví dụ: Vua Lê Thánh Tông tức Lê Tư Thành vào năm 1400 đặt niên hiệu là Quang Thuận, đến năm 1470 đổi niên hiệu là Hồng Đức. Vua Lý Cao Tông tức Lý Long Cán có tới 4 niên hiệu. Trong trường hợp này nếu dùng niên hiệu để gọi thay tên của vua thì sẽ phải thay đổi nhiều lần tên gọi của vị vua đó.
Vậy tên của vua và niên hiệu mang ý nghĩa khác nhau và niên hiệu không gọi thay được cho tên húy.
Thứ hai: Việc gọi "Vua Quang Trung", "Vua Gia Long" thay cho cách gọi vua Nguyễn Huệ, vua Nguyễn Ánh thực ra là không đúng. Vua Nguyễn Huệ và các vua triều Nguyễn về sau chỉ dùng một niên hiệu trong suốt thời gian trị vì của mình, nên người ta quen lấy niên hiệu mà gọi thay tên của vua.
Ví dụ: Lấy niên hiệu Gia Long mà gọi thay tên của vua Nguyễn Thế Tổ tức Nguyễn Ánh, lấy niên hiệu Minh Mệnh mà gọi thay tên của vua Nguyễn Thánh Tổ tức Nguyễn Phúc Đảm... Gọi như vậy là không đúng cách, nhưng vì dùng quen thế vì khi nói vua Gia Long người ta vẫn hiểu là vua Nguyễn Ánh, nói vua Minh Mệnh vẫn hiểu là vua Nguyễn Phúc Đảm. Đối với các triều đại trước gần như không có cách gọi lẫn đó.
Vậy nên chú thích của sách: "Gia Long: niên hiệu vua Nguyễn Ánh những năm 1802-1819", như vậy là chính xác. Tuy nhiên có thể giải thích kỹ thêm để học sinh hiểu rõ hơn. Ví như: "Gia Long: niên hiệu của vua Nguyễn Ánh trong những năm 1802-1819 đặt ra để tính năm trong thời gian trị vì" rồi thêm ví dụ để minh họa