Gỡ "điểm nghẽn" thể chế, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công

Chiều 21/4, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Quốc hội thảo luận tại hội trường về kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030; kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026 - 2030; kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026 - 2030 và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước năm 2024.

Cải cách thủ tục, đẩy nhanh tiến độ giải ngân đầu tư công

Cho rằng, không ít dự án đầu tư công giải ngân chậm, nhiều dự án kéo dài, đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn TP Đà Nẵng) dẫn chứng một số dự án và nhấn mạnh "điểm nghẽn" không nằm ở nguồn lực mà ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện. Một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay, theo đại biểu, là quy trình, thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông. Dự án đầu tư công phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau như: Đầu tư công, Quy hoạch, Đất đai, Môi trường, Xây dựng và Đấu thầu… với quy trình tuần tự, hồ sơ tách rời, khiến thời gian chuẩn bị kéo dài.

Đáng chú ý, quy trình này gần như áp dụng đồng loạt cho mọi dự án, không phân biệt quy mô. Thực tế có những công trình quy mô nhỏ nhưng phải 1 - 2 năm hoàn tất thủ tục, trong khi thời gian thi công chỉ vài tháng. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ mà còn tăng chi phí, giảm hiệu quả đầu tư.

Từ đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ sớm sửa đổi đồng bộ các luật liên quan đầu tư công theo hướng thiết lập quy trình thống nhất, liên thông, giảm thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước phù hợp. Cùng đó, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro; dự án nhỏ cần đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thủ tục, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả. Rà soát, kiên quyết loại bỏ những dự án "giữ chỗ", kéo dài nhiều kỳ kế hoạch nhưng chưa triển khai, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng đời sống người dân trong vùng dự án.

Cũng quan tâm đến đầu tư công, đại biểu Đoàn Thị Lê An (Đoàn Cao Bằng) cho rằng, tình trạng giải ngân vốn đầu tư công chậm, không đồng đều giữa các bộ, ngành, địa phương phản ánh những "điểm nghẽn" mang tính hệ thống từ thể chế, thủ tục đến năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm của người đứng đầu.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ tiếp tục tập trung mạnh hơn vào hoàn thiện thể chế theo hướng đơn giản, rõ trách nhiệm, nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư và đặc biệt khơi thông tâm lý e ngại, sợ sai, tạo động lực cho cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Nâng cao hiệu quả sử dụng vốn

Cùng quan điểm về nâng cao hiệu quả đầu tư công, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) nhấn mạnh, dự thảo nghị quyết đã xác định rõ mục tiêu trọng tâm là nâng cao hiệu quả đầu tư công, phát huy vai trò dẫn dắt, lan tỏa, thu hút tối đa nguồn lực ngoài nhà nước; góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững, hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng chiến lược, bảo đảm an sinh xã hội và quốc phòng, an ninh.

Đại biểu cho rằng, việc phân bổ vốn phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật về đầu tư công và ngân sách nhà nước, phù hợp khả năng cân đối nguồn lực, bảo đảm an toàn nợ công; đồng thời, việc quản lý, sử dụng vốn cần dựa trên hiệu quả kinh tế - xã hội, tính khả thi và bài học kinh nghiệm từ giai đoạn trước.

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, đại biểu kiến nghị: tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ các dự án chưa thực sự cần thiết hoặc chưa đủ điều kiện, tập trung nguồn lực cho các dự án trọng điểm; đổi mới căn bản công tác quản trị đầu tư công, xóa bỏ cơ chế “xin - cho”; chú trọng chất lượng hơn số lượng dự án, đề cao trách nhiệm của người quyết định chủ trương đầu tư; không chấp thuận các dự án kém hiệu quả.

Đại biểu cũng nhấn mạnh thách thức trong việc giảm hệ số ICOR xuống mức 4,5 - 4,8, đòi hỏi phải khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, tiến độ chậm, chất lượng tư vấn, khảo sát còn hạn chế và tỷ lệ giải ngân thấp. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế giám sát “từ sớm, từ xa”, xử lý nghiêm các vi phạm trong các khâu khảo sát, thiết kế, lập dự toán, đấu thầu; qua đó góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí, khắc phục các khoảng trống pháp lý.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn TP Hồ Chí Minh) đánh giá cao những nỗ lực của Chính phủ trong việc điều hành quyết liệt, đồng bộ trong suốt nhiệm kỳ, đồng thời ghi nhận Quốc hội khóa XV đã rất năng động, sáng tạo, kịp thời thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng cũng như các kết luận quan trọng của Bộ Chính trị. 

Bày tỏ với mục tiêu tăng trưởng 2 con số, đại biểu Trần Hoàng Ngân đề nghị Chính phủ đặc biệt lưu ý 4 nguyên tắc quan trọng mà đồng chí Tổng Bí thư đã nêu, đó là tăng trưởng phải thực chất; tăng trưởng gắn với ổn định kinh tế vĩ mô; huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực; đầu tư phải hướng tới nâng cao chất lượng sống và hạnh phúc của nhân dân. Đồng thời, cần rút kinh nghiệm sâu sắc từ giai đoạn 2007-2011, khi đầu tư dàn trải, tăng trưởng nóng, tín dụng cao và bội chi ngân sách lớn đã dẫn đến hệ quả tăng trưởng thấp, mất cân đối vĩ mô.

Theo đại biểu, việc thực hiện kế hoạch tài chính 5 năm giai đoạn 2026-2030 và kế hoạch đầu tư công trung hạn là một thách thức rất lớn. Về kế hoạch tài chính, cả thu ngân sách và chi ngân sách đều tăng cao, đặc biệt bội chi ngân sách dự kiến quay trở lại mức trên 5% GDP. Đại biểu cho rằng Chính phủ cần kiểm soát chặt chẽ, không để bội chi vượt quá 4% GDP.

Đại biểu cũng cho biết, theo số liệu thống kê, với 34 tỉnh, thành phố hiện nay chỉ có 5 địa phương có GDP bình quân đầu người cao hơn mức bình quân chung cả nước (khoảng 125 triệu đồng), trong khi có tới 14 địa phương chỉ đạt dưới 50% mức bình quân cả nước như Cao Bằng, Tuyên Quang, Điện Biên, Sơn La, Lạng Sơn, Nghệ An và nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long.

Từ thực tế đó, với nguồn ngân sách Trung ương khoảng 3,8 triệu tỷ đồng, đại biểu đề nghị cần xác định rõ thứ tự ưu tiên, trước hết là bố trí vốn cho các công trình đang triển khai dở dang; ưu tiên các địa phương khó khăn để bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng - an ninh, ứng phó biến đổi khí hậu; đồng thời tập trung cho các dự án trọng điểm quốc gia có tính lan tỏa vùng, đặc biệt là hạ tầng công nghệ thông tin và hạ tầng số.

Bên cạnh đó, đại biểu thống nhất với chủ trương tiếp tục cắt giảm tối thiểu 10% chi thường xuyên, song đề nghị cần quan tâm hơn đến những người nghỉ hưu từ nhiều năm trước đang có mức lương hưu rất thấp, thậm chí thấp hơn cả mức giảm trừ gia cảnh hiện nay là 6,2 triệu đồng/tháng. Theo đại biểu, đây là nhóm đối tượng cần được ưu tiên tăng hỗ trợ thay vì tiếp tục cắt giảm.