Phù hợp xu hướng chung của khoa học pháp lý hình sự trên thế giới
Những hành vi này chưa có trong BLHS, đặc biệt là mảng tội phạm liên quan đến an ninh mạng, an ninh thông tin mạng. Loại tội phạm này diễn biến rất phức tạp, từ năm 2015 khi chúng ta xây dựng bộ luật này, nhiều hành vi thời điểm đó chưa có, bây giờ mới xuất hiện cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin (CNTT), hoặc thời điểm đó có thể có nhưng chưa mang tính phổ quát, nên chúng ta chưa nhận diện một cách đầy đủ. Đối tượng chịu thiệt hại chủ yếu là những người chưa theo kịp được sự phát triển của CNTT, người yếu thế, người già.
Thời gian qua, tội phạm lừa đảo trên không gian mạng rất rầm rộ, bị hại rất nhiều, chúng ta không có điều kiện đấu tranh triệt để đối với nhóm đối tượng này vì hoạt động ở nước ngoài; độ ẩn danh cao... Lần sửa BLHS này, Bộ Công an đã phối hợp các cơ quan chức năng nhận diện rất đầy đủ, bổ sung những hành vi đó trong BLHS để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Bên cạnh đó, nhiều hành vi, tội danh không cần thiết phải xử lý hình sự thì đã được Cơ quan soạn thảo mạnh dạn rà soát, đánh giá, đưa ra khỏi BLHS. Việc này nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn hiện nay là đẩy mạnh phòng ngừa tội phạm, tiến tới xây dựng xã hội giảm tội phạm, không có tội phạm.
Về bỏ hình phạt tử hình đối với tội "Mua bán trái phép chất ma tuý", Trung tướng Phạm Công Nguyên cho rằng, đây là loại tội phạm nguy hiểm, tuy nhiên trong thực tiễn đấu tranh cho thấy, động cơ phạm tội mang tính chất cơ hội, nhiều đối tượng phạm tội là do hoàn cảnh, hoặc bị lợi dụng, hoặc do bị ràng buộc. Nếu áp dụng hình phạt nghiêm khắc nhất thì nhiều trường hợp chưa phù hợp.
"Việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này tạo cơ hội cho đối tượng phạm tội hợp tác, lập công chuộc tội, phù hợp tính chất, hành vi và xu hướng chung của khoa học pháp lý hình sự trên thế giới hiện nay. Chúng ta là một trong gần 50 nước còn án tử hình, nhưng xu hướng chung là thu hẹp. Việc này cũng giúp chúng ta hội nhập về pháp luật hình sự, cũng như chính sách hình sự của các nước trên thế giới, đặc biệt là công tác dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù", đại biểu phân tích.
Đối với tội "Hiếp dâm người dưới 16 tuổi", Trung tướng Phạm Công Nguyên cho biết, đây là loại tội để lại những ảnh hưởng rất tiêu cực. Tuy nhiên, khi nghiên cứu về bản chất, hành vi, nếu bỏ tử hình đối với tội danh này, chúng ta vẫn có đủ chế tài mạnh mẽ để răn đe. Qua đánh giá những vụ án từ thực tiễn, cũng như tổng kết, đảm bảo sự cân đối trong việc xây dựng và áp dụng hình phạt, Cơ quan soạn thảo đã quy định 2 tội này nằm trong 6 tội bỏ án tử hình khi sửa đổi toàn diện BLHS.
Việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma tuý tạo cơ hội cho đối tượng phạm tội hợp tác, lập công chuộc tội, phù hợp tính chất, hành vi và xu hướng chung của khoa học pháp lý hình sự trên thế giới hiện nay. Chúng ta là một trong gần 50 nước còn án tử hình, nhưng xu hướng chung là thu hẹp. Việc này cũng giúp chúng ta hội nhập về pháp luật hình sự, cũng như chính sách hình sự của các nước trên thế giới, đặc biệt là công tác dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù.
Tiếp cận đúng bản chất của pháp nhân thương mại
Liên quan pháp nhân thương mại, Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp cho biết, BLHS năm 2015 chúng ta có xây dựng khái niệm về pháp nhân thương mại, nhưng tiếp cận bản chất chưa phù hợp. Pháp nhân thương mại là một thực thể không có ý thức, không thể thực hiện hành vi phạm tội, mà chỉ có cá nhân ở trong pháp nhân thương mại, lợi dụng danh nghĩa pháp nhân thương mại để thực hiện hành vi phạm tội.
Nên khi xây dựng BLHS năm 2026, Cơ quan soạn thảo đi vào bản chất vấn đề, pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự, nhưng cá nhân lợi dụng danh nghĩa của pháp nhân thương mại phạm tội thì cũng phải chịu trách nhiệm và bị truy tố. Tiếp cận theo hướng này đúng với bản chất của pháp nhân thương mại, mở ra những cơ chế pháp lý để chúng ta áp dụng pháp luật hiệu quả hơn.
Có ý kiến đề nghị rà soát, đánh giá tác động rất kỹ, nếu không sẽ ảnh hưởng đến Nghị quyết số 68 về phát triển kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, theo Trung tướng Phạm Công Nguyên, khi Cơ quan soạn thảo rà soát, có báo cáo Chính phủ và xin ý kiến thành viên Chính phủ cho thấy, việc truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại sẽ đảm bảo môi trường kinh doanh lành mạnh và bình đẳng, gắn trách nhiệm của pháp nhân thương mại với hậu quả mà những cá nhân nhân danh pháp nhân thương mại thực hiện hành vi phạm tội.
"Có những vụ án rất lớn, nếu không gắn trách nhiệm của pháp nhân, thì mặc nhiên pháp nhân như một "túi đựng tài sản" mà qua hành vi phạm tội, cá nhân phạm tội chiếm đoạt được, trong khi chúng ta không có cơ chế thu hồi hoặc không có cơ chế yêu cầu, bắt buộc pháp nhân phải chịu trách nhiệm về hậu quả đó. Cho nên, hình phạt đối với pháp nhân trong quy định của BLHS là phạt về kinh tế và thời hạn giấy phép kinh doanh...", đại biểu lý giải thêm.
Bước chuyển tích cực trong tư duy hình sự
Tại Tổ TP Hà Nội, Thiếu tướng Dương Đức Hải, Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ (PCCC&CNCH), Bộ Công an nhấn mạnh những quy định về bảo vệ hoạt động đổi mới sáng tạo, bảo vệ cán bộ dám đổi mới sáng tạo, khuyến khích khắc phục hậu quả, bởi điều này thể hiện bước chuyển tích cực trong tư duy chính sách hình sự.
"Theo tôi, chính sách hình sự phải đủ nghiêm minh để bảo vệ xã hội, nhưng cũng phải đủ rõ ràng để người trung thực, có trách nhiệm được yên tâm hành động. Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước đang đặt nhiều kỳ vọng vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, sự rõ ràng ấy càng có ý nghĩa quan trọng", đại biểu nhận định.
Thiếu tướng Dương Đức Hải cho rằng, thực tế một công nghệ mới được thử nghiệm nghiêm túc vẫn có thể thất bại. Một mô hình kinh doanh được triển khai thận trọng vẫn có thể không thành công. Đó là đặc điểm của đổi mới sáng tạo. Vì thế, nếu chỉ sau khi thành công, người thực hiện mới biết chắc mình được pháp luật bảo vệ, thì trước khi quyết định, họ vẫn phải đối diện với sự bất định về trách nhiệm pháp lý. Sự bất định ấy có thể khiến những người có năng lực lựa chọn phương án an toàn nhất cho bản thân: không thử nghiệm, không quyết định, không nhận việc khó.
Đại biểu đánh giá cao Điều 26 của dự thảo, quy định về trường hợp gây thiệt hại trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới mà không bị coi là tội phạm khi đáp ứng những điều kiện luật định. Đây là một chính sách tiến bộ. Song, ĐBQH TP Hà Nội cũng đề nghị cần xác định nguyên tắc đánh giá trách nhiệm dựa trên những thông tin, điều kiện thực tế và khả năng dự liệu hợp lý tại thời điểm thực hiện hành vi...
