Gần 80 năm sau những trận chiến, nhiều địa danh ở Cao Bằng đã đổi thay, dấu tích chiến trường dần phai mờ, người biết chuyện xưa cũng ngày một ít đi. Hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vì thế không chỉ cần những chuyến đi xuyên núi rừng của cán bộ Quân đội, mà còn cần sự phối hợp của lực lượng Công an, chính quyền cơ sở và những thông tin quý giá từ nhân dân. Mỗi dấu vết được làm rõ là thêm một cơ hội đưa người đã khuất trở về.
Đưa anh về đất mẹ
Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), tại Cao Bằng, lực lượng Công an và Quân đội đang phối hợp triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.
Tháng 7/2026, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quảng Uyên, lễ truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Mã Văn Gì diễn ra trang nghiêm. Sau gần 80 năm nằm lại tại xóm Lang Môn, xã Minh Tâm, người Tiểu đội trưởng thuộc Bộ đội địa phương tỉnh Cao Bằng, hy sinh năm 1947, được đưa về an nghỉ trong vòng tay tri ân của đồng đội và quê hương.
Sinh năm 1924, quê ở xóm Bó Mèo, xã Hoàng Hải, huyện Quảng Hòa trước đây, nay là xóm Tri Phương, xã Hạnh Phúc, liệt sĩ Mã Văn Gì hy sinh trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Do quê nhà không có nghĩa trang liệt sĩ, gia đình cùng các đơn vị thống nhất đưa hài cốt ông về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quảng Uyên.
“Khi tìm thấy hài cốt liệt sĩ, chúng tôi vui mừng lắm. Bởi sau bao nhiêu năm chờ đợi, gia đình các liệt sĩ lại có thêm hy vọng tìm được nơi người thân đã nằm xuống, biết được các anh hy sinh ở đâu, đang yên nghỉ nơi nào. Với chúng tôi, mỗi lần tìm thấy, quy tập được hài cốt liệt sĩ, đưa các anh trở về với quê hương, đồng đội là thêm một lần cảm nhận sâu sắc ý nghĩa của công việc mình đang làm. Niềm vui ấy thật khó diễn tả thành lời”, Thiếu tá Hoàng Đức Thưởng, Trưởng Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Cao Bằng chia sẻ.
Với những người trực tiếp tham gia tìm kiếm, niềm vui ấy không chỉ đến từ kết quả của một chuyến đi. Đó còn là cảm giác đã góp phần khép lại một phần chờ đợi của gia đình liệt sĩ, giúp đồng đội hôm nay có cơ hội đón người đồng đội năm xưa trở về.
Cao Bằng là địa bàn ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, từ kháng chiến chống thực dân Pháp, Chiến dịch Biên giới năm 1950 đến cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Qua thời gian, những nơi từng là trận địa, điểm cao, đường cơ động hay địa điểm an táng tạm thời đã có nhiều thay đổi. Rừng núi được khai phá, đường sá và khu dân cư mở rộng; một số hồ sơ, sơ đồ mộ chí không còn đầy đủ, trong khi những người từng trực tiếp chiến đấu hoặc biết nơi chôn cất liệt sĩ ngày càng ít.
Theo Đại tá Ma Công Học, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Cao Bằng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, khó khăn lớn nhất hiện nay là nhiều thông tin về nơi hy sinh, chôn cất ban đầu của liệt sĩ đã qua nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, khiến việc xác định chính xác vị trí phần mộ gặp không ít trở ngại.
Để những thông tin ít ỏi, rời rạc ấy không bị bỏ qua, việc phối hợp giữa Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Công an các cấp, chính quyền cơ sở và người dân có ý nghĩa quan trọng. Mỗi lực lượng đảm nhiệm phần việc khác nhau, từ rà soát hồ sơ, xác minh thông tin, nắm tình hình địa bàn đến khảo sát, tìm kiếm và bảo đảm an toàn. Những manh mối do nhân dân cung cấp được tiếp nhận, đối chiếu, từng bước chuyển thành căn cứ phục vụ công tác tìm kiếm.
Mỗi nguồn tin mở thêm một cơ hội
Thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, Cao Bằng triển khai đồng thời nhiều phần việc: Tìm kiếm những hài cốt còn nằm lại ngoài nghĩa trang, rà soát thông tin liệt sĩ, lấy mẫu sinh phẩm từ các phần mộ đủ điều kiện và phối hợp thu nhận mẫu ADN thân nhân phục vụ giám định.
Theo Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Cao Bằng (Ban chỉ đạo 515 tỉnh Cao Bằng), tỉnh được giao chỉ tiêu tìm kiếm, quy tập 18 hài cốt liệt sĩ. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã thành lập tổ tìm kiếm gồm 20 cán bộ, phối hợp với chính quyền địa phương và người dân khảo sát thực địa, xác minh những địa điểm có thông tin về mộ liệt sĩ.
Đến ngày 20/10/2026, lực lượng chức năng đã quy tập được 9 hài cốt liệt sĩ tại các địa bàn xã Minh Tâm, Phục Hòa, Đông Khê và Nguyễn Huệ, Tân Giang, phường Thục Phán, Lũng Nặm. Các hài cốt được đưa về an táng tại các nghĩa trang liệt sĩ theo quy định. Trong đó, liệt sĩ Mã Văn Gì được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quảng Uyên; liệt sĩ Nguyễn Đức Vui an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Phục Hòa; ba liệt sĩ Nguyễn Văn Tuấn và Triệu Văn Lẻm, Nông Văn Sáy an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đông Khê; ba liệt sĩ Hoàng Quang Điện và Nguyễn Mạnh Trường, Hoàng Ngọc Lầu an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thanh Sơn, phường Thục Phán; liệt sĩ Vương Văn Kinh an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Lũng Nặm
Đến nay, các tổ công tác đã khảo sát 40 điểm có thông tin về mộ liệt sĩ do nhân dân cung cấp. Những địa điểm này tiếp tục được xác minh, đối chiếu để khoanh vùng và tổ chức tìm kiếm khi có đủ căn cứ.
Cùng với việc khảo sát thực địa, toàn tỉnh đã phát 82.472 phiếu thu thập thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, thu về 82.268 phiếu, trong đó có 36 phiếu cung cấp thông tin liên quan. Đằng sau những con số ấy là sự tham gia của người dân – những người có thể còn lưu giữ ký ức về nơi bộ đội từng chiến đấu, hy sinh hoặc được chôn cất ban đầu.
Thiếu tá Hoàng Đức Thưởng cho biết, mỗi nguồn tin đều phải được kiểm tra, xác minh cẩn thận. Có thông tin phải đối chiếu nhiều lần với hồ sơ và thực địa mới xác định được hướng tìm kiếm. Dù chưa tìm thấy hài cốt, việc làm rõ một địa điểm hoặc bổ sung được chi tiết có giá trị vẫn giúp thu hẹp phạm vi khảo sát.
“Điều chúng tôi mong nhất là mỗi thông tin người dân cung cấp đều được kiểm tra, xác minh đến nơi đến chốn. Có những chuyến đi chưa tìm được hài cốt, nhưng nếu xác định được địa điểm chưa chính xác hoặc bổ sung thêm một chi tiết có giá trị thì công sức bỏ ra vẫn có ý nghĩa. Chúng tôi tiếp tục rà soát, bởi phía sau mỗi thông tin là hy vọng của thân nhân liệt sĩ”, Thiếu tá Hoàng Đức Thưởng chia sẻ.
Trong hành trình ấy, tìm thấy hài cốt mới là một phần công việc. Với những phần mộ đã được quy tập nhưng chưa đủ thông tin, việc xác định danh tính tiếp tục đặt ra yêu cầu về hồ sơ, dữ liệu và giám định khoa học. Bởi vậy, cùng với lực lượng Quân đội triển khai tìm kiếm ngoài thực địa, lực lượng Công an phối hợp rà soát thông tin liệt sĩ, xác minh thân nhân, thu nhận mẫu sinh phẩm và cập nhật dữ liệu phục vụ đối chiếu ADN.
Toàn tỉnh hiện có 14 nghĩa trang liệt sĩ với 2.863 phần mộ. Qua rà soát, 670 phần mộ tại 9 nghĩa trang được đưa vào diện lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Trong đó, 590 phần mộ đủ điều kiện lấy mẫu, 80 phần mộ chưa đủ điều kiện thực hiện.
Từ ngày 18/6 đến 24/8/2026, công tác lấy mẫu tại 9 nghĩa trang đã hoàn thành, sớm hơn 7 ngày so với kế hoạch. Đến ngày 11/9, toàn bộ 590 mẫu sinh phẩm được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội, Bộ Quốc phòng để phục vụ giám định.
Đại tá Ma Công Học, Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh cho biết, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã tham mưu Ban Chỉ đạo 515 tỉnh xây dựng kế hoạch, tổ chức triển khai chiến dịch, đồng thời chỉ đạo Ban Chỉ huy Quân sự các xã, phường phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương thực hiện nhiệm vụ. Quá trình lấy mẫu phải bảo đảm đúng quy trình, từ rà soát hồ sơ, kiểm tra tình trạng phần mộ đến lấy mẫu, bảo quản và bàn giao.
Cùng với nhiệm vụ tìm kiếm, lấy mẫu sinh phẩm, công tác bảo đảm an toàn cho các tổ tìm kiếm cũng được đặt lên hàng đầu. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh triển khai rà phá bom, mìn, vật nổ phục vụ các dự án phát triển kinh tế - xã hội và nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên tổng diện tích khoảng 367ha. Trong đó, khu vực phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ khoảng 209ha, đã hoàn thành rà phá 115ha. Tại những địa bàn từng diễn ra chiến sự, đây là điều kiện quan trọng để lực lượng chức năng tiếp cận hiện trường, khảo sát và tìm kiếm an toàn.
Theo kế hoạch, Cao Bằng tiếp tục chuẩn bị giai đoạn 2, giai đoạn 2025 - 2030, thực hiện khoảng 530 mẫu còn lại, hướng tới hoàn thành khoảng 1.200 mẫu phục vụ xác định danh tính và cung cấp thông tin cho thân nhân liệt sĩ.
Tại hội nghị rút kinh nghiệm thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm” ngày 23/9, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh xác định tiếp tục tăng cường tuyên truyền, vận động nhân dân cung cấp thông tin; tập trung rà soát những khu vực có nhiều căn cứ; nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng và đẩy nhanh tiến độ thực hiện nhiệm vụ. Tỉnh đặt mục tiêu đến tháng 12/2026 hoàn thành chỉ tiêu quy tập 18 hài cốt liệt sĩ, đồng thời tiếp tục số hóa, cập nhật thông tin vào cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý người có công.
