“Cây yêu thương tạc hình Cột cờ Hà Nội
thổi vào hồn tôi phấp phới hai từ Tổ quốc
rạo rực mỗi lần tôi phóng xe qua”.(Nguyễn Phan Quế Mai)
Tôi đoan chắc rằng, bất cứ tay nhiếp ảnh nào, dù chuyên nghiệp hay nghiệp dư ở Hà Nội cũng đều ít nhất một lần chụp hình Cột cờ Hà Nội. Bởi lẽ dáng cột cờ này thật kỳ thú, ở góc nào nhìn cũng đã con mắt với cảnh trí chung quanh. Chả thế, xưa người ta đã khắc lên đỉnh cột hai chữ “Kỳ đài” mới xứng với thân Cột cờ, kiến trúc hình trụ lục lăng, thon dần lên trên, tới độ cao 41m, nằm trên 3 tầng đế, hình chóp cụt. Nếu đo mỗi chiều của tầng đế thứ nhất đã dài tới 42,5m. Nghệ sĩ Hữu Cấy, người đã ba lần được Bác Hồ chọn ảnh hoa hồng, để làm thiếp chúc tết, cho tôi xem bức ảnh ông chụp đúng vào buổi chiều nhân dân làm lễ thượng cờ, ngày giải phóng thủ đô, 10/10/1954. Ông còn đọc cho tôi nghe câu thơ được truyền tụng trong dân gian, với âm sắc trầm đục, gợi lại những ký ức của dấu tích lịch sử 200 năm này:
“Kỳ đài năm thước vút trời cao
Thông đạt trong tâm có đường vào
Trong sáng muôn nơi dồn cả lại
Trung tâm thiên hạ đẹp biết bao!”
Tôi bồi hồi bước cùng ông lên từng bậc của kỳ đài trong một buổi sáng mùa thu, với niềm vui háo hức chờ đón ngày đại lễ ngàn năm. Dường như mỗi bậc gạch đều như gợi nhớ một thuở bi hùng của lịch sử ông cha trong thời kỳ chống giặc Pháp xâm lược. Đó là danh tướng Nguyễn Tri Phương, cùng con trai là phò mã Nguyễn Lâm hy sinh cho đất nước. Sau khi con trai chết, ông đã tuyệt thực cho đến hơi thở cuối cùng để tỏ khí tiết anh hùng cho việc nghĩa. Ấy là câu chuyện của những tháng cuối năm 1873, khi giặc Pháp đánh chiếm thành Thăng Long lần thứ nhất.
Khi bước lên bậc thứ 54, luồng gió mùa thu càng mạnh ở trên độ cao gần 60m, tính từ chân kỳ đài, có một thứ ánh sáng kỳ lạ tràn vào, vàng như dải lụa và huyền ảo. Ngọn cờ bay phần phật như reo ca trong gió lộng. Ánh sao vàng bỗng trở nên lung linh lạ thường, mắt của người già rớm lệ. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Hữu Cấy hồi tưởng mọi chuyện khi nhìn hướng về thành cửa Bắc. Có lẽ đó là câu chuyện bi hùng của Tổng trấn Hoàng Diệu đã tuẫn tiết khi quân Pháp đánh chiếm Hà thành lần thứ hai, vào năm 1882. Đó là hành động hy sinh tỏ rõ sự bất khuất của dân tộc, không bao giờ chịu đầu hàng kẻ thù xâm lược. Gió ở đây, trên đỉnh Cột cờ như đang ngân vang giai điệu của bản trường ca bất tử. Nắng ở trên cao ẩn chứa, và gìn giữ những ánh sắc của hùng khí, xả thân vì Tổ quốc ngàn năm.
Nhìn rộng ra bốn bề bát ngát, trên kỳ đài mới hay biết bao ký ức hào hùng của một thời như có cánh bay về với tôi. Khi hướng về sân vận động Cột cờ, nghệ sĩ Hữu Cấy chậm rãi kể lại những hình ảnh hào hùng, cũng là một ngày đại lễ của dân tộc. 15 giờ, ngày 10/10/1954. Ở nơi đây đã diễn ra lễ chào cờ mừng ngày giải phóng thủ đô. Tuy năm nay đã bước sang tuổi 80, nhưng ông vẫn nhớ như in giờ phút thiêng liêng của lịch sử. Chàng trai 24 tuổi ngày ấy đã bồi hồi giơ máy lên chụp hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên hiên ngang bay trước gió. Bầu trời thu xanh thắm, nắng rười rượi của một chiều thu vàng tôn vinh sắc đỏ trên cao.
Ông nói, dường như toàn dân Hà Nội dồn về cả đây, trước đoàn quân anh hùng trở về, dàn hàng đứng trên sân vận động, để chào mừng ngày chiến thắng. Ông còn nhớ một câu trong Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào thủ đô, qua giọng đọc hết sức trân trọng của Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Hà Nội khi ấy. Người nghệ sĩ già nhắc lại từng lời, ngỡ tưởng câu chuyện đâu như mới ngày hôm qua:
- “Chính phủ lại trở về Thủ đô với đồng bào. Muôn dặm một nhà, lòng vui mừng khôn xiết kể”.
Quang cảnh lúc ấy thật đúng với câu thơ cổ viết về kỳ đài Hà Nội:
“Trong sáng muôn nơi dồn cả lại
Trung tâm thiên hạ đẹp biết bao!”
Và tôi bỗng nhớ và liên tưởng tới một khổ thơ đầy hứng khởi của cố thi sĩ Xuân Diệu, trong trường ca Ngọn quốc kỳ, với mạch khí mãnh liệt bừng lên tại mỗi âm tiết thơ:
“Gió bay đi, mà nhạc cũng bay theo
Đưa tin mới khắp trên trời nước Việt
Hoa cỏ đón, mà núi sông cũng biết
Cờ Việt Nam oanh liệt gió mừng bay”
Vậy là hình tượng Cột cờ Hà Nội không chỉ hiện diện trong giới nhiếp ảnh, mà còn cả trong thơ ca, hội họa và âm nhạc. Đáng chú ý là Cột cờ Hà Nội được lấy làm biểu tượng thiết kế trong một số giấy bạc đầu tiên của nước ta, như các tờ tiền mệnh giá năm hào, một đồng, năm đồng, hồi năm 1985. Đồng thời trước đó 5 năm, hình ảnh Cột cờ đã được xuất hiện trên buổi phát sóng đầu tiên của Đài Truyền hình Việt Nam. Nhà báo, họa sĩ thiết kế Lê Minh Sơn đã nhớ lại ngày ấy để dựng lại nguyên mẫu Cột cờ, ông đã phải đến tận nơi đo đạc, rồi xây mô hình Cột cờ Hà Nội bằng đất, với tỉ lệ 1/60, để quay làm hình hiệu truyền hình Việt Nam ra đời từ đó. Những ký ức ấy chẳng bao giờ phai mờ trong tâm trí những người làm truyền hình.
Tôi và nghệ sĩ lão thành Hữu Cấy quay xuống và dừng lại ở tầng ba, đúng cửa hướng đông, với hai chữ “Nghênh húc”, nghĩa là đón ánh nắng ban mai. Đứng ở đây, quả là mới thấy ánh nắng Hà Nội dịu dàng làm sao vào mùa thu. Không chói chang. Không ẩm ướt. Mà hanh hao cùng làn gió heo may gợi nhớ. Nhớ những gì mà lịch sử đã được ghi dấu nơi này. Nghệ sĩ Hữu Cấy bần thần, nhìn xuống đường và nhớ lại những giây phút hồi hộp bấm máy ngày nào…
Ai cũng còn nhớ cách đây hai năm, để chào mừng ngày đại lễ ngàn năm Thăng Long - Hà Nội, các họa sĩ đã hoàn thành 20 bộ tem mẫu về Hà Nội. Trong đó bộ tem số 1 có hình ảnh Cột cờ Hà Nội và Hoàng thành Thăng Long. Trước đây đã có những con tem vẽ hình Cột cờ Hà Nội, trên mặt trống đồng với hình nền màu đỏ được phát hành với giá 4 xu. Nhưng lần này 20 bộ tem Hà Nội tạo nên sắc thái mới, phong phú về quá trình phát triển đời sống của người dân Hà Nội bên cạnh biểu tượng Cột cờ có dấu tích điển hình về lịch sử và kiến trúc lâu đời của ông cha ta. Đây là cuộc thi, bình chọn những mẫu tem được in và phát hành trong những ngày chào mừng đại lễ.
Tôi đang mải mê trong suy tư, thì nghệ sĩ Hữu Cấy gọi lại cho tôi xem bức ảnh mới nhất ông vừa chụp tư vòm cửa phía tây, được khắc ghi hai chữ “Hồi quang”, nghĩa là ánh sáng phản chiếu. Tôi trầm trồ ngắm nhìn những ngôi nhà lô nhô qua tán cây xanh. Xa xa là hình ảnh Lăng Bác trầm mặc ấm áp với lá cờ bay trước thảm cỏ xanh mướt màu sắc của mùa thu. Nhìn những cậu bé đang trượt pa tanh trên sàn đá bên công viên Lênin, trong lòng tôi như trẻ lại.
Lúc này nghệ sĩ Hữu Cấy trở nên nhanh nhẹn lạ thường. Ông chụp liên tục, dường như nếu không sẽ thấy tiếc nuối, bởi những gì đang diễn ra trên đường phố, thật đáng yêu làm sao. Những cô gái rảo bước trên đường. Và có chàng trai cầm tay bạn gái đang thầm thì trò chuyện bên vườn hoa cúc vàng. Rồi bỗng một tà áo trắng dài lướt nhanh trên phố Điện Biên. Cô gái ngước đôi mắt to nhìn lên, tôi bất ngờ nhớ đến vần thơ mới nhất của nhà thơ trẻ Nguyễn Phan Quế Mai, trong tập thơ mà chị xuất bản năm 2010, với cái tên Cởi gió. Mai có những câu thơ hay về Hà Nội, cùng hình ảnh Cột cờ:
“Hà Nội sinh và tự lớn trong tôi
Một cây yêu thương sum suê vòm lá
Cây yêu thương tạc hình Cột cờ Hà Nội
Thổi vào hồn tôi phấp phới hai từ Tổ quốc,
Rạo rực mỗi lần tôi phóng xe qua”.
Nghệ sĩ Hữu Cấy còn cho tôi hay rằng, có hai cha con một gia đình người Hà Nội đang âm thầm sưu tầm và hoàn chỉnh một bộ ảnh về Hà Nội xưa, trong đó không thể thiếu được những bức về hình ảnh Cột cờ. Đó là câu chuyện của kiến trúc sư trẻ Đoàn Bắc, cùng người cha của anh là nhà giáo Đoàn Thịnh, đã hàng chục năm kiếm tìm. Hiện hai cha con ông có tới 3.000 bức ảnh về Hà Nội cũ, xưa nay hiếm. Hai người đã tổ chức một triển lãm để công bố bộ sưu tập Ký ức Hà Nội xưa tại TP HCM và Hà Nội, sau đó tặng cho Bảo tàng Hà Nội.
Tôi chợt nhớ và đem câu chuyện có người mới đây đề xuất việc lấy vị trí Cột cờ Hà Nội làm mốc cho cây số không (Km0) của Hà Nội, bàn với nghệ sĩ Hữu Cấy, thì ông trầm ngâm một lúc, rồi bất ngờ nói:
- Có lý, bởi lẽ các di tích còn lại hiện nay nằm trên trục chính tâm, trục thần đạo của thành cổ, kể từ Nam lên Bắc. Mà cột cờ là điểm trung tâm của thành phố.
Thấy tối ngớ ra chưa hiểu rõ lắm, ông giải thích thêm:
- Nếu xem bản đồ cũ, ta thấy Cột cờ Hà Nội chính là tâm điểm của Hà Nội. Dường như, tất cả các con đường đều hướng về Cột cờ. Còn biểu tượng ngôi sao năm cánh là trung tâm thủ đô cũng chính là điểm cột cờ vậy.
Tôi thật không ngờ một nghệ sĩ nhiếp ảnh lão thành lại giầu kiến thức và có đầu óc quan sát tinh tế đến thế. Lẽ dĩ nhiên đây cũng chỉ là một trong những ý kiến đề xuất những điều còn thiếu, dù nhỏ nhưng cần phải bổ sung sau này cho thủ đô hoàn chỉnh hơn, ngoài những chuyện lớn lao như quy hoạch đô thị, giao thông vận tải và đời sống dân sinh.
Nghệ sĩ Hữu Cấy nắm tay tôi bước xuống chân Cột cờ với bao hình ảnh và âm thanh vọng về qua 54 bậc ký ức. Chúng tôi cùng ngước lên cao. Ngọn cờ vẫn tung bay trước gió. Bầu trời thu mỗi lúc một trong xanh hơn. Nắng lung linh như được dát vàng trong câu chuyện cổ kể mãi mà không hết lời…
