Giảm tỷ lệ tử vong bà mẹ và trẻ sơ sinh nhờ cô đỡ thôn, bản

Phụ cấp thấp nhưng vẫn kiên trì vì yêu nghề

Trong chuyến công tác lên huyện Mộc Châu (Sơn La) gần đây, chúng tôi được biết, vẫn còn tình trạng sản phụ sinh con tại nhà, mẹ chồng là người đỡ đẻ. Có ca sinh non, bà nội cắt rốn cho cháu, sau đó cháu bé yếu dần, khi đưa được tới trạm y tế thì đã rất yếu. May mắn cháu bé chuyển lên cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Mộc Châu nên được cứu sống, sau thời gian nuôi trong lồng ấp, cháu bé được xuất viện. Có thai phụ ở vùng sâu, vùng xa cách trung tâm 15-20km phải đi bộ, khi có dấu hiệu chuyển dạ không kịp tới cơ sở y tế, ngoài đẻ rơi dọc đường, thì nhiều người chọn ở nhà sinh con.

Các bác sĩ ở Bệnh viện Đa khoa Mộc Châu cho biết, để vận động các thai phụ đi khám thai, hoặc ra trạm y tế xã, đến bệnh viện sinh nở là đội ngũ các cô đỡ thôn, bản. Họ chính là “cánh tay nối dài” của y tế cơ sở, ca nào không kịp tới viện, họ đỡ đẻ tại nhà cho sản phụ. Chính vì có cô đỡ thôn, bản mà vài năm gần đây, tỷ lệ tử vong mẹ và con ở Mộc Châu đã giảm đáng kể.

Chia sẻ với chúng tôi, cô đỡ Vàng Thị Thiêm (dân tộc Nùng, thôn Nàn Lũng, Nàn Ma, Xín Mần, Hà Giang) cho biết, suốt 12 năm qua, chị gắn mình với công việc cô đỡ. Đảm trách quản lý 3 thôn xa lắc tại huyện Xín Mần, có những hôm chị phải cuốc bộ cả chục cây số đến nhà thai phụ thăm khám, tư vấn. Mất cả ngày đi đường, khi quay về tới nhà trời tối mịt, nhưng phụ cấp chưa đến 700.000 đồng/tháng, nhiều lúc chồng chị Thiêm khuyên chị bỏ nghề. “Tôi làm vì tình yêu nghề thôi, chứ phụ cấp không đủ sống. Công việc lại phải đi đêm tối, vất vả. Hôm trước mượn xe máy của chồng đi đến nhà sản phụ, trên đường bị ngã hỏng xe mà chưa có tiền sửa”, chị Thiêm kể.

Trong 12 năm qua, chị Thiêm không nhớ mình đã đỡ đẻ cho bao nhiêu ca, nhưng ấn tượng nhất với chị là những ca đẻ rơi dọc đường. “Nhận được tin báo có ca vỡ ối chuẩn bị sinh dọc đường, tôi mang đồ nghề tức tốc tới ngay. Đứa bé sau khi sinh không khóc được, tím tái, người nhà sản phụ nói: “đứa trẻ chết rồi, đừng làm gì nữa”, nhưng tôi vẫn cố gắng vận dụng hết những kiến thức và kinh nghiệm, hút mũi đờm, xoa bóp, nhấn ngực. 15 phút sau trẻ mới hồng hào dần và cất tiếng khóc. Đến giờ thằng bé cũng gần 10 tuổi rồi, mỗi lần gặp, mẹ bé lại nhắc: “Nếu không nhờ cô, thằng bé chết rồi!”.

Tẩn Thị Tách (SN 1996, dân tộc Dao, Mèo Vạc, Hà Giang) đã có thâm niên 7 năm làm cô đỡ thôn bản. Tách chia sẻ, từ khi học lớp cô đỡ thôn bản về đến nay, tuy chưa có phụ cấp, nhưng cô vẫn làm việc vì không muốn các bà mẹ mắc bệnh, tử vong vì mang thai và sinh đẻ. Tách phụ trách 3 thôn với 249 hộ, trong đó 2 thôn rất khó khăn, chủ yếu là người dân tộc Mông và cách xa trung tâm. Năm 2022, cả 3 thôn cô phụ trách có 36 thai phụ, Tách đỡ hơn 10 ca.

“Mỗi lần đi khám thai và đỡ đẻ rất khó khăn vì nhà dân ở xa, trong khi em không có phương tiện, đi bộ là chủ yếu, rất vất vả, mất đi thời gian vàng cứu sản phụ”, Tách nói. Vì thế, tại Hội nghị “Cùng chung tay hỗ trợ cô đỡ thôn, bản vì sức khoẻ bà mẹ trẻ em vùng dân tộc thiểu số” do Bộ Y tế tổ chức mới đây, Tách đã đề xuất được hỗ trợ phụ cấp cô đỡ thôn bản để cô đỡ vất vả hơn. Ngoài ra, cô xin hỗ trợ cho xe máy để đi lại chăm sóc cho bà mẹ và trẻ sơ sinh, chở họ đi bệnh viện khi ốm; trợ cấp dụng cụ làm việc vì đã bị hỏng.

Cần có chính sách thỏa đáng

Theo bà Lý Thị Đảm, Phó trưởng Khoa Sức khoẻ sinh sản, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Hà Giang, cô đỡ thôn, bản là cánh tay nối dài của ngành Y tế Hà Giang đến tận các thôn, bản vùng sâu, vùng xa. Nhờ có cô đỡ thôn, bản, tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ sơ sinh của tỉnh giảm rõ rệt, từ 46 ca/100.000 trẻ đẻ sống năm 2016 xuống còn dưới 20 ca/100.000 trẻ đẻ sống năm 2022. Tuy nhiên, phụ cấp cho cô đỡ thôn, bản ở Hà Giang hiện còn rất thấp (700.000đ/tháng), khiến nhiều người đã bỏ việc, những người trụ lại thì đời sống gặp rất nhiều khó khăn. Toàn tỉnh Hà Giang có 139 cô đỡ thôn, bản đã được đào tạo, nhưng hiện chỉ còn 76 cô hoạt động, do phụ cấp thấp hoặc không có phụ cấp, nhiều cô đã chuyển nghề. Trong 76 cô chỉ có 46 người làm việc thường xuyên, liên tục.

Năm 2022, Hà Giang rà soát theo Dự án 07 được thêm 36 cô đỡ thôn, bản nhưng vẫn còn rất thiếu. Nhiều cô đỡ thôn, bản hiện đang vượt qua khó khăn để kiên trì ngày đêm bán địa bàn, chăm sóc sức khoẻ bà mẹ và trẻ em. Như cô đỡ Lò Thị Đường (trú tại bản Nậm Đích, xã Chà Nưa, huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên), phụ cấp đang nhận là 447.000đ mỗi tháng, không đủ chi phí đi lại.

“Nhiều đêm chở bà mẹ, trẻ em đi cấp cứu bằng xe máy, tiền xăng không đủ, có tháng làm việc gần như không công, nhưng gắn bó lâu như vậy, tôi vẫn không đành lòng từ bỏ. Tôi chỉ mong muốn được tỉnh quan tâm tăng phụ cấp để chúng tôi gắn bó hơn với công việc”, chị Đường đề xuất.

Để trở thành cô đỡ thôn, bản, mỗi học viên phải trải qua quá trình học tập ít nhất là 6 tháng theo chương trình và nội dung đào tạo của Bộ Y tế. Với kiến thức, kỹ năng được đào tạo và thực hành tại các bệnh viện, cô đỡ thôn, bản có thể chăm sóc bà mẹ khi có thai và sinh con, đỡ đẻ an toàn, phát hiện các tai biến ở bà mẹ và trẻ sơ sinh, thực hiện các kỹ năng cứu sống cơ bản và chuyển tuyến kịp thời. Theo Bộ Y tế, đến nay toàn quốc có 3.077 cô đỡ thôn, bản được đào tạo, nhưng đến 31/1/2023 đã có 1.528 cô đã ngừng hoạt động do không có kinh phí. Hiện tại, số cô đỡ được hưởng phụ cấp đã giảm xuống chỉ còn 911 người, trong đó có 732 người kiêm nhiệm thêm nhiệm vụ của nhân viên y tế thôn bản.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn, mặc dù đã có nhiều quyết sách quan trọng để duy trì, củng cố và phát triển đội ngũ cô đỡ thôn bản, việc thực thi các chính sách còn có sự khác nhau giữa các địa phương, dẫn tới việc duy trì hoạt động của đội ngũ cô đỡ gặp nhiều khó khăn, nhiều địa phương không bố trí kinh phí hỗ trợ cho cô đỡ hoạt động.

Trước thực trạng này, ông Y Thông, Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Dân tộc cho hay, Uỷ ban đã phối hợp với Bộ Y tế cùng các bộ, ngành liên quan xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 với 10 dự án thành phần, trong đó có nội dung chính sách hỗ trợ đội ngũ cô đỡ thôn bản (thuộc Dự án 07). Đồng thời, đề nghị Bộ Y tế phối hợp chặt chẽ với Uỷ ban Dân tộc và các bộ, ngành trung ương trong việc kiểm tra, rà soát, nghiên cứu, xây dựng, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các chính sách đối với đội ngũ cô đỡ thôn, bản.