Cá nóc: Món ngon hay canh bạc với tử thần?

Điều gì khiến một loài cá mang độc tố cực mạnh vẫn được nhiều người lựa chọn, bất chấp nguy cơ phải đánh đổi bằng chính tính mạng? Đây cũng là câu hỏi đặt ra đối với công tác tuyên truyền và quản lý an toàn thực phẩm ở các địa phương ven biển.

Biết độc vẫn ăn

19 giờ 49 phút ngày 8/6 vừa qua, Khoa Cấp cứu hồi sức - Tích cực chống độc, Bệnh viện Đa khoa khu vực Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị tiếp nhận bệnh nhân L.Q.P. (33 tuổi, trú xã Vĩnh Thủy, Quảng Trị) trong tình trạng đau bụng dữ dội, nôn liên tục, đi ngoài nhiều lần, sốt, hoa mắt, chóng mặt và vã mồ hôi sau bữa cơm có món cá nóc. Qua thăm khám và khai thác tiền sử, các bác sĩ xác định bệnh nhân bị ngộ độc cá nóc, một trong những loại ngộ độc thực phẩm nguy hiểm nhất do độc tố thần kinh có thể gây liệt hô hấp, đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Sau gần một ngày điều trị tích cực, bệnh nhân mới qua cơn nguy kịch. Thêm một lần nữa, hồi chuông cảnh báo về loài cá đã nhiều năm nằm trong danh mục cấm sử dụng làm thực phẩm lại được gióng lên.

Thế nhưng, rời bệnh viện đến các làng biển Triệu Cơ, Mỹ Thủy, Nam Cửa Việt hay Cửa Tùng (Quảng Trị), chúng tôi lại chứng kiến một thực tế hoàn toàn trái ngược. Ngay từ sáng sớm, trên những sạp hải sản ở chợ dân sinh, cá nóc vẫn được bày bán khá phổ biến. Người bán thoăn thoắt cắt đầu, lột da, moi nội tạng rồi rửa sạch trước khi giao cho khách. Những động tác thành thục ấy cho thấy việc sơ chế cá nóc đã trở thành công việc quen thuộc của nhiều tiểu thương.

"Loại này ngon hơn thịt gà, thịt trắng, ít xương dăm", một tiểu thương vừa lựa cá vừa giới thiệu với khách. Theo người này, mỗi ngày quầy hàng có thể bán vài chục ki-lô-gam cá nóc. Cá tươi có giá khoảng 50.000-60.000 đồng/kg, còn cá phơi khô lên tới khoảng 400.000 đồng/kg.

Bà N.T.L., ở thôn 6, xã Triệu Cơ, cho biết người dân địa phương đã ăn cá nóc từ nhiều năm nay. Cá thường được sơ chế ngay tại chợ, sau đó mang về kho, nấu canh hoặc chiên giòn. "Ăn quen rồi nên không sợ", bà nói.

Không chỉ người bán, nhiều ngư dân cũng tin rằng họ có thể phân biệt được loài cá nào an toàn để sử dụng. Ngư dân Trần Khắc Trà ở xã Cửa Việt (Quảng Trị) cho biết, mỗi chuyến biển nếu đánh bắt được cá nóc, gia đình thường giữ lại một phần để ăn hoặc phơi khô dùng dần. Theo kinh nghiệm của ông, chỉ cần chọn đúng loài và sơ chế kỹ thì vẫn có thể sử dụng.

Niềm tin ấy khiến một số ngư dân còn đầu tư riêng ngư cụ để câu cá nóc. Tại một số làng biển xã Mỹ Thủy, họ tự chế những chùm lưỡi câu bằng nan hoa xe đạp, móc mồi bằng cá, mực hoặc nhái đồng để câu vào sáng sớm và chiều tối. Có ngày, một người có thể đánh bắt từ 50 đến 70 kg cá.

Sự phổ biến của cá nóc trong đời sống ngư dân cho thấy đây không chỉ là loại hải sản đánh bắt lẫn, mà còn trở thành nguồn thực phẩm quen thuộc của không ít gia đình ven biển. Chính điều đó khiến những cảnh báo từ ngành y tế nhiều khi bị lấn át bởi tập quán và kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Ái Phi, Phó Giám đốc Bệnh viện Đa khoa khu vực Vĩnh Linh, hầu hết bệnh nhân nhập viện vì ngộ độc cá nóc đều cho rằng mình đã chọn đúng loại cá hoặc được người có kinh nghiệm sơ chế. Tuy nhiên, chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình nhận diện hoặc làm sạch cá cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Khoảng trống giữa quy định và thực tế

Dù các cơ quan chuyên môn nhiều năm liên tục cảnh báo nguy cơ ngộ độc, tại không ít làng biển Quảng Trị, cá nóc vẫn được đánh bắt, mua bán và xuất hiện trong bữa cơm của nhiều gia đình. Thực tế ấy cho thấy, khoảng cách giữa quy định và tập quán sinh hoạt của người dân vẫn còn không nhỏ.

Ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, cho biết cá nóc là loài thường xuất hiện lẫn trong các mẻ lưới khai thác ven bờ. Việc kiểm soát hoàn toàn loài cá này ngay từ khâu đánh bắt là rất khó, bởi phần lớn sản lượng được ngư dân giữ lại để sử dụng hoặc trao đổi, mua bán với quy mô nhỏ lẻ. Trong khi đó, ở một số địa phương ven biển, tập quán sử dụng cá nóc đã tồn tại từ nhiều năm nên không thể thay đổi chỉ bằng các biện pháp hành chính.

Theo ông Tuấn, ngành Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với ngành Y tế, chính quyền các địa phương và lực lượng chức năng thường xuyên tuyên truyền, hướng dẫn ngư dân nhận diện cá nóc, khuyến cáo không sử dụng làm thực phẩm, đồng thời tăng cường kiểm tra tại các cảng cá, bến cá và chợ hải sản. Tuy nhiên, để chấm dứt hoàn toàn tình trạng này cần sự thay đổi từ chính nhận thức của cộng đồng. "Khi người dân vẫn cho rằng mình có kinh nghiệm phân biệt và chế biến an toàn thì nguy cơ ngộ độc vẫn còn hiện hữu. Điều quan trọng nhất là phải từng bước thay đổi tập quán đã tồn tại nhiều năm", ông Tuấn nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, khó khăn lớn nhất không nằm ở việc ban hành quy định mà ở khâu thực thi. Cá nóc thường được tiêu thụ ngay trong cộng đồng dân cư ven biển, việc mua bán diễn ra nhỏ lẻ, không qua các kênh phân phối chính thức nên rất khó kiểm soát. Nếu chỉ trông chờ vào xử lý vi phạm mà không thay đổi nhận thức của người dân thì những khuyến cáo của cơ quan chức năng sẽ khó phát huy hiệu quả như mong muốn.

Chiều muộn, những chiếc thuyền đánh bắt gần bờ lần lượt cập bến. Trong mớ hải sản vừa được đổ xuống bãi vẫn lẫn những con cá nóc bụng căng tròn. Chúng nhanh chóng được nhặt riêng, chuyển lên bờ như bao loại hải sản khác. Hình ảnh ấy cho thấy, để loại bỏ hoàn toàn loài cá mang độc tố chết người khỏi bữa cơm của người dân ven biển sẽ không chỉ cần những quy định trên giấy, mà còn đòi hỏi sự kiên trì của các cơ quan quản lý và sự thay đổi trong nhận thức của chính cộng đồng.

Đừng đánh cược bằng... kinh nghiệm

Cá nóc là nhóm hải sản có tính đa dạng rất cao. Hiện thế giới ghi nhận khoảng 190–200 loài cá nóc, phân bố chủ yếu ở các vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới; một số loài còn sinh sống ở vùng nước lợ và nước ngọt. Riêng vùng biển Việt Nam đã xác định có khoảng 70 loài, thuộc 12 giống và 4 họ, xuất hiện dọc bờ biển từ Bắc vào Nam, nhiều nhất ở khu vực miền Trung. Chúng sinh sống ở nhiều môi trường khác nhau như vùng biển ven bờ, cửa sông, đầm phá, rạn san hô, nền cát hoặc bùn, vì vậy thường lẫn trong các mẻ lưới khai thác của ngư dân.

Điều đáng lưu ý là hình thái của các loài cá nóc khá đa dạng, nhiều loài có màu sắc, hoa văn và kích thước tương đồng với các loài cá biển khác, khiến việc nhận diện bằng mắt thường không hề đơn giản. Theo các nhà khoa học, độc tính của cá nóc cũng không cố định mà có thể khác nhau giữa các loài, giữa cá đực và cá cái, thậm chí thay đổi theo mùa sinh sản và khu vực sinh sống. Chính vì vậy, việc dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để phân biệt cá nóc "ăn được" hay "không ăn được" luôn tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn và rủi ro khó lường.