Thời gian qua, TP Hồ Chí Minh thực hiện khá nhiều công trình trọng điểm và có nhiều thời điểm các dự án phải thi công cầm chừng nhiều hạng mục vì thiếu vật liệu xây dựng. Điều đó kéo theo chi phí nhân công, máy móc tăng lên và ảnh hưởng dây chuyền đến tiến độ giải ngân vốn đầu tư công.
Trước áp lực đó, cùng với việc Quốc hội và Chính phủ ban hành Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, Luật sửa đổi năm 2025 và Nghị quyết số 66.4/2025/NQ-CP về cơ chế đặc thù khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng, TP Hồ Chí Minh đã nhanh chóng triển khai hàng loạt giải pháp nhằm chuẩn bị nguồn vật liệu phục vụ các dự án trọng điểm.
Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, để giải quyết bài toán vật liệu xây dựng, thành phố đã cấp phép khai thác cho 3 khu vực mỏ đá với tổng diện tích 16,3ha, trữ lượng gần 492.000m³ để phục vụ hàng loạt công trình như đường nối cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đường trục chính Vũng Tàu, các khu tái định cư Long Sơn, Phước Hưng, tuyến thoát nước dọc Quốc lộ 51 và nhiều dự án giao thông khác. Đồng thời, hai mỏ Thường Tân 3 và Núi Sò cũng được nâng công suất khai thác thêm khoảng 690.000m³ mỗi năm, ưu tiên cung cấp cho 20 công trình sử dụng vốn ngân sách.
Thành phố cũng đã khoanh vùng 9 khu vực mỏ đá với tổng trữ lượng khoảng 54,6 triệu m³, đồng thời dành thêm khoảng 59 triệu m³ tại 4 khu vực khác để giao trực tiếp cho các nhà đầu tư chiến lược thực hiện công trình trọng điểm theo cơ chế đặc thù. Đối với cát xây dựng, khoảng 16 triệu m³ tại hồ Dầu Tiếng cũng đang được hoàn tất các thủ tục để bổ sung nguồn cung cho các dự án đầu tư công.
Riêng cát san lấp, thành phố đã cấp phép hơn 70,3 triệu m³ phục vụ dự án Khu đô thị du lịch lấn biển Cần Giờ; còn đất san lấp đã khoanh định 28 khu vực với gần 5 triệu m³ và cấp phép khai thác hơn 1,35 triệu m³ phục vụ Vành đai 3, cao tốc TP Hồ Chí Minh - Thủ Dầu Một - Chơn Thành cùng nhiều công trình giao thông trọng điểm khác.
Theo đánh giá của Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, các cơ chế đặc thù đã phát huy hiệu quả rõ nét khi giúp địa phương chủ động chuẩn bị nguồn vật liệu từ sớm, thay vì chỉ xử lý khi các dự án phát sinh nhu cầu. Đặc biệt, việc áp dụng cơ chế đối với khoáng sản nhóm IV đã góp phần rút ngắn thời gian chuẩn bị hồ sơ, đẩy nhanh tiến độ cấp phép khai thác đất san lấp phục vụ các công trình giao thông trọng điểm. Quan trọng hơn, hành lang pháp lý mới đã tạo điều kiện để địa phương khai thác nhanh các nguồn tài nguyên đã được quy hoạch, góp phần bảo đảm nguồn vật liệu và thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công.
Tuy nhiên, khi nguồn tài nguyên đã được chuẩn bị sẵn sàng thì lại xuất hiện tình trạng nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thật sự hào hứng tham gia theo cơ chế đặc thù.
Nguyên nhân, theo quy định hiện hành, khoáng sản khai thác theo cơ chế đặc thù chỉ được cung cấp cho các công trình sử dụng vốn ngân sách, không được bán ra thị trường. Trong khi đó, quá trình khai thác và chế biến đá luôn tạo ra nhiều chủng loại sản phẩm khác nhau. Thế nhưng, mỗi công trình chỉ sử dụng một số loại nhất định như đá 1x2, đá 4x6 hay mi bụi. Phần vật liệu còn lại không có đầu ra, khiến doanh nghiệp phải đối mặt với nguy cơ tồn kho và phát sinh chi phí lưu bãi. Đây cũng là lý do khiến nhiều chủ mỏ vẫn lựa chọn xin nâng công suất theo cơ chế thông thường thay vì áp dụng cơ chế đặc thù mà Nhà nước đang khuyến khích.
Không ít doanh nghiệp chia sẻ rằng điều họ cần không chỉ là thủ tục cấp phép nhanh hơn, mà còn là một cơ chế tiêu thụ linh hoạt để yên tâm đầu tư mở rộng khai thác. Nếu đầu ra không được bảo đảm, việc bỏ thêm vốn nâng công suất sẽ kéo theo nhiều rủi ro về tài chính, nhất là khi chi phí khai thác, nhiên liệu và vận chuyển đều tăng.
Thực tế còn xuất hiện một nghịch lý khác: có mỏ đã được nâng công suất theo cơ chế đặc thù nhưng chủ đầu tư công trình lại chưa tiếp nhận vật liệu như cam kết ban đầu. Khi đó, doanh nghiệp vừa không được phép bán thương mại, vừa không có đơn vị nhận hàng, khiến sản phẩm tồn đọng, dòng tiền bị ảnh hưởng và hiệu quả đầu tư giảm đáng kể.
Bên cạnh những vướng mắc từ phía doanh nghiệp, sự phối hợp giữa các chủ đầu tư với đơn vị khai thác cũng chưa thật sự đồng bộ. Báo cáo của Sở Xây dựng cho thấy, mặc dù cơ quan quản lý đã chủ động chuẩn bị nguồn cung nhưng nhiều ban quản lý dự án vẫn chưa tích cực làm việc với doanh nghiệp để thống nhất nhu cầu sử dụng vật liệu ngay từ đầu. Trong khi đó, đây lại là điều kiện quan trọng để thực hiện các thủ tục theo cơ chế đặc thù.
Ở góc độ địa phương, một số nơi vẫn còn băn khoăn khi triển khai các khu vực khai thác mới. Lo ngại lớn nhất là việc gia tăng hoạt động khai thác sẽ kéo theo lượng lớn xe tải trọng lớn lưu thông trên các tuyến đường địa phương, làm ảnh hưởng đến kết cấu hạ tầng, môi trường, an toàn giao thông và đời sống người dân.
Từ thực tiễn đó, TP Hồ Chí Minh đã kiến nghị Bộ Xây dựng và các bộ, ngành Trung ương tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng cho phép phần sản phẩm phát sinh nhưng không sử dụng hết tại công trình vốn ngân sách được bán thương mại hoặc điều chuyển sang các công trình trọng điểm khác. Thành phố cũng đề xuất rút gọn, thực hiện đồng thời các thủ tục về khoáng sản, đất đai, môi trường và đầu tư để giảm thời gian chuẩn bị dự án; đồng thời nghiên cứu bổ sung cơ chế đặc thù đối với khai thác cát tại các hồ chứa nước, hồ thủy lợi và các khu vực nạo vét có tiềm năng nhằm bổ sung thêm nguồn cung vật liệu.
Được biết, về đường bộ, hiện thành phố có 8 dự án trọng điểm thuộc Ban Chỉ đạo Nhà nước các công trình, dự án quan trọng quốc gia ngành giao thông vận tải, gồm: 5 dự án do thành phố làm cơ quan chủ quản: Đường Vành đai 3 TP Hồ Chí Minh; Đường Vành đai 4 TP Hồ Chí Minh; Cao tốc TP Hồ Chí Minh - Mộc Bài; Cao tốc TP Hồ Chí Minh - Thủ Dầu Một - Chơn Thành; Dự án thành phần 3 Cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu giai đoạn 1 và 3 dự án do Bộ Xây dựng/VEC làm cơ quan chủ quản, thành phố phối hợp thực hiện công tác giải phóng mặt bằng gồm: Cao tốc Bến Lức - Long Thành; Mở rộng cao tốc TP Hồ Chí Minh - Long Thành; Mở rộng cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương - Mỹ Thuận.
Về các dự án đường sắt: Hiện thành phố triển khai 10 tuyến đường sắt, gồm 2 tuyến đang đầu tư (Metro Bến Thành- Tham Lương và Bến Thành- Thủ Thêm) và 8 tuyến chuẩn bị đầu tư gồm: Bình Dương mới - Suối Tiên, Metro số 6 (Tân Sơn Nhất - Phú Hữu), Thủ Thiêm - Long Thành, Bến Thành - Cần Giờ, cùng các tuyến kết nối Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và khu vực phía Nam.
