Đủ màu sắc, cung bậc: từ hỗ trợ, đón đưa, đi bộ, đi xe đạp rồi đi xe máy; đi một mình, theo nhóm rồi tự kết thành đoàn. Đủ thành phần, từ cụ bà 70 đến em bé chưa đầy 10 ngày tuổi... Tất cả chung nhau một chữ khó nghèo.
Và tất nhiên, cũng không thiếu những kỷ lục không ai muốn lập. Đó là khi 4 mẹ con nghèo chở nhau trên xe đạp cà tàng với lỉnh kỉnh nồi niêu từ Đồng Nai đạp về Nghệ An nhưng đi suốt chục ngày mới đến Phan Rang. Đó là bà cụ 75 tuổi đi bộ một mình, định đo hết chiều dài đất nước. Đó là em bé khát lả trên tay mẹ, mẹ (mới sinh mổ) và con sơ sinh rúm ró nép vào lưng bố trên xe máy cũ, vượt nắng gió 1.500km để về quê, một bản làng H'Mong xa lắc xa lơ ở biên giới Việt - Lào thuộc huyện Tương Dương, Nghệ An...
Chưa ai đưa ra được thống kê đầy đủ, song chắc chắn, đây là đợt hồi hương đông đảo nhất trong lịch sử, đáng để lưu ký bằng một tượng đài. Tôi không gọi là về quê, như lệ thường, của người lao động, sinh viên... hai mùa hè, Tết. Trở về chuyến này là ngoài ý muốn. Bất đắc dĩ, không còn lựa chọn nào khác, người Việt khắp nơi đang sống ở Sài Gòn và nhiều tỉnh thành phải tỏa về cùng đợt kéo dài. Khi giấc mơ bị chặn, ao ước đã khánh kiệt, họ phải từ bỏ, quê nhà sẽ là chốn cuối cùng. May mà trong tâm thức Việt, con người còn đau đáu chữ cố hương.
Và chiều ngày cuối cùng của tháng Bảy, Thủ tướng Chính phủ đã có công điện gửi các tỉnh về việc chống dịch, trong đó nhấn mạnh, ai ở đâu ở nguyên đấy, ai lỡ đi thì đón, còn thì không được để người dân tiếp tục rời đi. Đồng nghĩa, cuộc hồi hương đến đây phải tạm dừng. Nhưng chừng đó cũng tạo lập nên một hồi ức dòng người thiên di phương Nam chưa đến đích đã phải lai hồi. Sẽ có nhiều người đã quay về là không trở lại.
Theo nghề viết gần 30 năm, tôi đã bỏ một nửa thời gian trong số đó ruổi rong xe máy đi khắp mọi miền đất nước. Trong cơn mê khám phá thời trai trẻ, tôi luôn muốn đến những nơi xa xôi nhất, chỉ muốn chân mình in trên những chốn chưa có con đường. Nhưng cũng chỉ là rong chơi, có bao giờ đi hết được. Giờ, dõi theo đoàn người với hàng vạn chiếc xe máy lầm lũi, hàng vạn cuộc đời hốc hác kia, giấc mơ tôi thật quá nhỏ nhoi và rất đỗi tầm thường.
Đất nước của tôi không có nơi nào đáng gọi là thâm sơn cùng cốc, là xa lạ nữa, để dành cho những say mê đi chuyến để đời, đi như kỳ tích. Hàng vạn cuộc đời kia đã rải khắp muôn nơi, về khắp muôn nơi. Với họ, đường sá có điệp trùng, khúc khuỷu, có phải vượt rừng rậm, núi cao... thì đơn giản đó cũng chỉ là cuộc sống. Họ vẫn nhọc nhằn đi qua mỗi tháng mỗi ngày, không có mấy thời giờ để nghĩ nhiều hơn chuyện đời thường cơm áo.
Đường về quê thăm thẳm. Nếu thong thả hơn, người ta dễ dàng nhận ra cảnh vật mỗi tỉnh, thành là một sắc màu, giúp nhận ra địa phận mới bởi một công trình nào đó, cái xây sau luôn cố vượt lên, đồ sộ hơn cái xây trước như một sự tranh đua. Tỉnh, huyện nào cũng không thiếu cổng chào to, tượng đài lớn. Tuy tỏ ra khác biệt nhưng vẫn cứ là na ná, thô và xấu không kém gì nhau. Trước cơn đại dịch không lâu, nhiều chốn, nhiều nơi vẫn đang cố xin xây cho kỳ được tượng đài hàng trăm, hàng ngàn tỷ. Không biết, khi dịch dã đi qua, những ao ước lãng phí ấy có cơ hội giảm bớt hay không.
Giảm hay không cũng không cần biết. Đoàn người hồi hương với những phận rời khó nhọc vẫn lao hối hả. Họ đi để cốt về nhà. Đôi chỗ, họ vội vã đi xuyên trong đêm, nếu không thì cũng trong mưa nắng nhạt nhòa, người sau chỉ chú mục vào lưng người trước. Chỉ mong sớm đến nơi, chắc họ không nhớ nhiều đến chỗ đã đi qua. Trước mặt họ chỉ có con đường đang mong ngắn lại.
Nhưng dù vậy, trong ký ức buồn, nhiều người sẽ vẫn nhận ra sự khác biệt. Đầu mỗi địa phương, cái giúp họ nhận ra là xe đón - dẫn đoàn chờ sẵn; là trạm tiếp nước, thức ăn; là mái bạt tạm cho đoàn lữ hành ngả lưng qua đêm muộn; là chỗ giúp sửa xe và chai xăng hỗ trợ hay giúp đưa xe qua hầm tránh đèo; là phong bì mỏng phụ chút tiền đường hay chai nước cho người già, hộp sữa cho cháu bé. Tất cả được gửi theo cùng nỗi cảm thương.
Không cần đăng ký và chờ duyệt, tượng đài đã được xây bằng nghĩa đồng bào, cổng chào đã dựng nên trong tình chia sẻ. Lẽ tất nhiên, bóng dáng công bộc của nhân dân cũng không thể thiếu. Nó hiện ra từ sự tận tình của các lực lượng tham gia hỗ trợ, cả phân công và tự nguyện. Dù nắng hay mưa, những tượng đài kia vẫn ngày một vững thêm. Cổng chào kết bởi ân tình, tượng đài đã dựng giữa lòng người thì không bao giờ đổ.
Tên của nó là tượng đài Cuộc hồi hương Tháng Bảy.
Từ TP Hồ Chí Minh về Tương Dương, Nghệ An dài 1.500km, bánh xe cha – anh công nhân người HMong Xống Bá Xó sẽ phải quay vài triệu vòng. Mới 10 ngày tuổi, em bé mắt còn lim dim với sáng tối cuộc đời đã có một cuộc viễn hành siêu kỳ tích. Suốt ngàn dặm xe lăn, em vẫn ngủ ngoan trong tay mẹ.
Nhưng không ai bị bỏ rơi. Em đi đến đâu, lòng người cả nước vẫn dõi theo đến đấy. Sau 2 ngày, đến Đà Nẵng, nhiều nhóm tình nguyện viên, nhà hảo tâm đã chờ sẵn. Nhóm anh Trần Vương đã phải dùng loa gọi và chia nhau tìm gia đình em giữa đông đảo hàng ngàn người xe khác ở trạm dừng chân. Chiếc xe máy cũ kỹ đã kêu lọc sọc của ông bố trẻ Xống Bá Xó được Trần Vương và các bạn của anh mang về sửa chữa, sẽ gửi về cho họ sau. Trần Vương thuê riêng một chuyến xe đưa anh Xó, chị Tránh và em bé về đến tận nhà ở Tương Dương.
Từ Đồng Hới, Giám đốc Sở Y tế Quảng Bình cũng đã ngay lập tức liên lạc với nhà báo đã nghỉ hưu Nguyễn Thế Thịnh, người bất đắc dĩ trở thành một điều phối viên cứu trợ ở Đà Nẵng để hỏi thăm tin tức và đề xuất hỗ trợ xe cứu thương, nếu cần. Khi gia đình anh Xó đến Đồng Hới, anh Cưởng đưa bác sĩ đến thăm khám vết thương sinh mổ cho chị Tránh và kiểm tra sức khỏe cho cháu bé trước khi tiễn họ tiếp tục lên đường. Người cho liếp sữa, người gửi bịch tã lót, khăn ấm, chút tiền, đoạn đường còn lại đến quê nhà của mẹ con em cũng đỡ phần gập ghềnh lóc xóc.
Nhiều nơi trên đường họ đi, nhiều gia đình, nhiều người hồi hương khác cũng đều nhận được những ân tình ấm nghĩa đồng bào như thế. Mong sẽ không sinh linh nào phải vào đời trầm luân vậy nữa. Mong em bé HMong chưa đặt tên và những bạn đồng hành bất đắc dĩ như em sẽ lớn lên, khỏe mạnh trong một tương lai khác. Đường rộng hơn, đời hạnh phúc hơn, những nhọc nhằn ngắn lại.
Chuyến đi dài hơn một cuộc đời. Bây giờ em đã đến nhà. Chỉ một tấm ảnh giản dị chụp bằng điện thoại em bé nằm yên trong lòng mẹ bú ngon lành ở trong ngôi nhà ông bà em tít xa nơi biên giới cũng đủ bao nhiêu lệ mừng khắp nơi phải vỡ òa.
Lớn khôn, con nhé! Mãnh liệt và kiêu bạc như mấy câu thơ của Tô Thùy Yên cách đây non nửa thế kỷ:
...
Ngày. Ngày trắng chói chang như giũa
Ánh sáng vang lừng điệu múa điên
Mái tóc sầu nung từng sợi đỏ
Kêu giòn như tiếng nứt hoa niên
Ôi lũ cây gầy ven bãi sụp
Rễ bung còn gượng cuộc tồn sinh
Gắng tươi cho đến ngày trôi ngã
Hay đến ngày bờ tái tạo xanh
San hô mọc tủa thêm cành nhánh
Những nỗi niềm kia cũng mãn khai
Thời gian kết đá mốc u tịch
Ta lấy làm bia tưởng niệm Người
(Trường Sa hành - 3/1974)
Đau đáu trông theo những trầm luân của đồng bào, đó là cơ hội để ta cảm đến kiệt cùng một câu thơ cũ.
