Chỉ trong một thời gian ngắn, hàng loạt cuốn sách có bản quyền bị cắt xén, tái bản khiến người giữ bản quyền muốn "té xỉu". Có những cuốn sách "nhân bản vô tính" được bày bán với giá đắt gấp đôi sách "chính chủ"; có những cuốn mang nội dung ngô nghê, lỗi sai trầm trọng, bị dư luận chỉ trích dữ dội nhưng chính đơn vị được yết danh là nhà xuất bản chịu trách nhiệm chính về cuốn sách cũng bất ngờ không biết tại sao "đứa con" ấy lại bất thần "rơi trúng nhà mình". Đáng nói, nhiều cuốn sách lậu, sách nhái ấy lại được bày bán công khai và đơn vị quản lý gần như chỉ biết đến khi dư luận lên tiếng.
Những cuốn sách... "từ trên trời rơi xuống"?!
Đầu tháng 10/2014, một số tờ báo mạng đã đồng loạt đăng tải việc phát hiện trong Thư viện Quốc gia có cuốn "Từ điển tiếng Việt dành cho học sinh" - tác giả Vũ Chất, NXB Trẻ xuất bản với nội dung ngô nghê. Sau một thời gian liên tục kêu gọi báo chí và bạn đọc cho thêm thời gian để kiểm tra lại cho thật chính xác xem cuốn sách này có thực là "con đẻ", thậm chí là "con rơi" của mình hay không, ngày 15/10, NXB Trẻ chính thức khẳng định: chưa bao giờ thực hiện cuốn sách này!
Tại NXB Trẻ không có hồ sơ lưu chiểu hay bất kỳ chứng từ tài chính nào liên quan đến tác phẩm - tác giả này. Thông tin từ sổ ghi chép của Thư viện Quốc gia cho thấy, thư viện chỉ đưa ra phục vụ một bản "Từ điển tiếng Việt dành cho học sinh" mang logo NXB Trẻ, và cuốn này đã cho một bạn đọc ở Đại học Tây Nam Trùng Khánh (số thẻ 0180637) mượn vào ngày 6/10/2014. Cục Xuất bản cũng không lưu bất kỳ hồ sơ nào liên quan đến việc cấp phép cho cuốn sách. Tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP HCM, nơi lưu trữ hầu hết mọi ấn phẩm của NXB Trẻ từ năm 2000 đến nay cũng không hề có cuốn "Từ điển tiếng Việt dành cho học sinh" - tác giả Vũ Chất mang logo NXB Trẻ như đã nêu trên. Tìm trên thị trường trong nước, cuốn "Tự điển tiếng Việt dành cho học sinh" - tác giả Vũ Chất mang logo NXB Trẻ cũng chưa thấy đâu. Trong khi đó, lại tìm thấy các cuốn sách cùng tên, cùng tác giả do Nhà xuất bản Thanh Niên xuất bản, nhà sách Thành Nghĩa phát hành tháng 8/2000 và của NXB Văn hóa Thông tin, NXB Hồng Đức.
Không ai biết tác giả Vũ Chất là ai nên đơn vị "chịu trận" là NXB Trẻ buộc phải mở hẳn một cuộc điều tra. Kết quả, họ đã tìm được cuốn "Việt Nam tự điển dành cho học sinh", tác giả Vũ Chất, NXB Hồng Dân, Giấy phép xuất số 579 BBT/PHNT ngày 20/2/1971 có nội dung hoàn toàn giống với quyển "Từ điển Tiếng Việt dành cho học sinh" mang logo của NXB Trẻ được phát hiện trong thư viện. Nhiều từ trong cuốn từ điển của Vũ Chất dường như được lược lại một cách cẩu thả từ cuốn "Tân tự điển" của tác giả Thanh Nghị, xuất bản năm 1967 - một công trình học thuật có uy tín thời đó.
Cuốn sách "gây tai họa" được (bị) gắn logo của NXB Trẻ từ khi nào? Ai là người phải chịu trách nhiệm? Đến nay vẫn là những câu hỏi chưa có lời đáp. Nhưng có một thực tế là trên thị trường đã có hàng loạt đầu sách bị phát hiện xuất bản không có bản quyền, bị cắt xén tùy tiện. Trong đó có cả các cuốn sách về lãnh tụ, về học thuật, sách giáo dục như "Búp sen xanh" của nhà văn Sơn Tùng, hay "Văn hóa tộc người Việt Nam"... chẳng hạn.
Nản lòng vì sách lậu
Sách lậu trong quan niệm của nhiều nhiều bạn đọc chưa hẳn là "ghê gớm". Phần lớn vẫn cho rằng, với số tiền bỏ ra ít hơn, thậm chí chỉ bằng một nửa mà có được cuốn sách trong tay, dẫu rằng hình thức không đẹp mắt bằng sách thật, giấy in xấu, thậm chí lem nhem, song không ảnh hưởng về mặt nội dung là ổn. Song thực tế không hẳn vậy. Nhiều nhà xuất bản, đơn vị làm sách từng phải "tự thân vận động", tự bảo vệ mình bằng cách tìm kiếm, so sánh sách lậu, sách thật, cho người đi điều tra, tìm kiếm để phối hợp với cơ quan chức năng "bắt tận tay, day tận mặt" những đối tượng chuyên "luộc sách". Kết quả điều tra của First News - Trí Việt cho thấy, từng có những đầu sách lậu in lem nhem hoặc có khi chỉ là photo ra bán nhưng giá có thể đắt gấp rưỡi, hoặc gấp đôi sách thật. Đối tượng ăn cắp bản quyền đã "láu cá" tách cuốn sách gốc ra thành 2 tập để bán đội giá.
Tâm sức, tiền của bỏ ra nhiều mà sách lậu vẫn tiếp tục hoành hành, hầu hết các nhà xuất bản đều chịu... bó tay. Giám đốc NXB Trẻ Nguyễn Minh Nhựt từng tuyên bố "chấp nhận sống chung với... sách lậu" vì "thà rằng dành thời gian, tâm sức để làm ra những cuốn sách hay, có ích cho bạn đọc còn hơn phí sức đi bắt sách lậu". Có lẽ, thời điểm đưa ra tuyên bố ấy, ông giám đốc NXB Trẻ cũng không thể ngờ rằng "chạy trời không khỏi nắng" và một ngày vẫn có thể "gặp họa" như hôm nay.
Sách lậu tiềm ẩn nhiều sai sót cơ bản về mặt kiến thức bị phát hiện "lọt" vào trường học.
"Chiến đấu" với vấn nạn sách lậu gần như chỉ còn một mình First News - Trí Việt, nói đúng hơn là của ông Nguyễn Văn Phước, Giám đốc nhà sách này. Đã đôi lần, cuộc "chiến đấu" với sách lậu của Trí Việt đã thu lại hiệu quả khi được nhận lời xin lỗi công khai kèm theo bồi thường về vật chất. Dù rằng số tiền được bồi thường không thấm vào đâu so với thiệt hại và công sức bỏ ra để cho người đi điều tra.
Cũng từ cuộc đấu tranh với sách lậu này mà có năm Giám đốc Trí Việt, ông Nguyễn Văn Phước được TP Hồ Chí Minh tuyên dương là tấm gương điển hình trong phòng chống tham nhũng, chống tiêu cực. Đầu năm 2014, Trí Việt kỳ công điều tra và phối hợp với cơ quan chức năng bắt một vụ sách lậu lớn tại Hà Nội. Vụ việc đưa ra tòa, song kết quả gần như là "hòa cả làng". Công cuộc đấu tranh với vấn nạn sách lậu của đơn vị này vì thế cũng bắt đầu rơi vào trạng thái... án binh bất động. Nản!
Sai một ly, đi... vạn dặm
Tình trạng sách "vàng thau lẫn lộn" kéo dài đang dẫn đến những hệ lụy khôn lường cho người đọc từ chính những cuốn sách được bỏ tiền mua về. Các bậc phụ huynh đã từng lo lắng khi NXB Giáo dục công bố hàng loạt mẫu sách phục vụ cho việc học tập của học sinh trong nhà trường nhưng vì bị in lậu nên chứa đầy sai sót về mặt kiến thức. Những cuốn sách này vẫn được sử dụng tại một số nhà trường, đặc biệt là các trường ngoại tỉnh, vùng xa xôi, hẻo lánh.
Ông Vũ Bá Hòa, Tổng Giám đốc Công ty Sách và Thiết bị trường học cho biết, số sách lậu này in bị mờ, nhòe hơn, thậm chí mất dấu, mất chữ. Điều này hết sức nguy hại, bởi nếu một phép toán, dấu bằng (=) bị mờ hoặc mất một gạch là thành dấu trừ, dấu hai chấm (:) mất một dấu thành dấu chấm (.). "Sai một ly đi một dặm", nhất là khi các bậc phụ huynh mua sách cho con học lại vẫn tin cậy rằng con mình đang được trang bị đúng kiến thức...
Cùng thời điểm NXB Trẻ lên tiếng bức xúc vì bị gắn logo với cuốn từ điển "thảm họa" thì Cát Tiên Sa, đơn vị tổ chức sản xuất chương trình truyền hình thực tế "Nhân tố bí ẩn" buộc phải lên tiếng xin lỗi khán giả. Lý do: trót chuyển hình dáng chiếc khăn Piêu - món đồ truyền thống và thiêng liêng với người Thái làm thành khố trong phục trang của nhóm nhạc biểu diễn. Sẽ không liên quan đến câu chuyện về sách nếu Cát Tiên Sa không đổ lỗi cho Nhà sách Tuổi Trẻ. Theo Cát Tiên Sa, sở dĩ có sự cố này là do đơn vị tin tưởng về mặt kiến thức và mức độ thẩm định của một đơn vị có uy tín về các hoạt động văn hóa, cung cấp lâu năm về nhiều mặt sản phẩm, tất nhiên trong đó có cả sách lẫn trang phục. Chính sự tin tưởng vô điều kiện này dẫn đến sự cố trang phục bị cộng đồng chỉ trích gay gắt những ngày qua.
Chỉ có điều, với số đông, những kiểu tin tưởng vô điều kiện như thế là chuyện thường tình. Đại đa số người mua sách vẫn tin tưởng vô điều kiện vào những cuốn sách kèm theo thương hiệu của nhà xuất bản, nhà sách, đơn vị làm sách uy tín lâu năm. Tất nhiên, những hệ lụy từ các cuốn sách ấy có thể không chỉ đo đếm sau một tháng, một năm, mà có thể còn kéo dài qua hơn một thế hệ. Những hệ lụy ấy rõ ràng bắt nguồn từ lỏng lẻo trong quản lý, kiểm soát hoạt động xuất bản, in ấn, phát hành.
Đã đến lúc, thậm chí là khá muộn để các cơ quan quản lý nghiêm túc nhìn nhận lại vấn đề và tìm ra giải pháp chấn chỉnh. Mọi cách đổ lỗi lúc này chỉ là sự ngụy biện không thể chấp nhận
