Bên cạnh việc tổ chức, thực hiện bài vở thì biên tập là một công việc hàng đầu của người làm báo. Để lên khuôn một số báo không thể bỏ qua công việc này. Đó là một việc rất cần thiết, phải được làm kĩ càng, cẩn trọng. Bởi mỗi tờ báo luôn có đặc thù, tôn chỉ, khuôn khổ, dung lượng riêng nên bắt buộc phải có khâu biên tập. Dẫu người viết có tài giỏi đến đâu, vẫn cần phải qua việc này, bởi vì "quét nhà sẽ ra rác", mà nhà càng sạch, càng không có rác, như là tờ báo càng hoàn hảo ắt là điều ai trong tòa soạn cũng mong muốn.
Vậy thì việc biên tập bài vở có cần chi phải bàn? Vâng. Đúng vậy. Nhưng…
Mục đích cao nhất của biên tập là gì? Chúng ta rất dễ thống nhất: là để có được bài báo tốt nhất, hay nhất, hiệu quả nhất. Nhưng như thế nào là tốt, hay, hiệu quả thì lại tùy thuộc ở từng người biên tập cụ thể với trình độ hiểu biết, tri thức, học vấn, nghề nghiệp, vốn sống… của họ. Có một tình trạng khá phổ biến ở không ít người biên tập là khi tiếp nhận một bản thảo từ nhiều nguồn (cấp trên chuyển xuống, đồng nghiệp chuyển sang, tự tìm kiếm, cộng tác viên gửi đến) của mọi đối tượng (người trong tòa soạn, người mới viết, cộng tác viên bình thường, tác giả có tên tuổi) bao giờ cũng nhìn ngay số trang (dung lượng) mà lẽ ra phải quan tâm trước nhất đến nội dung, vấn đề. Điều này được thể hiện rõ ngay ở cái "tít" bài báo. Cũng phần nào có thể thông cảm được với biên tập viên, bởi khuôn khổ tờ báo có hạn nên số chữ chỉ có thể cho phép trong phạm vi nhất định. Hơn nữa, bây giờ độc giả phần nhiều không thích đọc những bài dài. Họ cần nhiều thông tin nhưng ngắn gọn, đi thẳng vào nội dung, chỉ trong vài phút đọc một bài, có thể nắm bắt được ngay vấn đề. Vậy nên ngắn là cần thiết. Muốn đạt được điều này, đương nhiên biên tập viên phải sử dụng đến "kéo" để... cắt. Mà phải là kéo sắc, chứ kéo cùn thì cắt không... đứt. Song, đã xảy ra một thực trạng không phải là hiếm thấy: Nhiều bài có nội dung thú vị, có màu sắc, chuyển tải đến người đọc nhiều thông tin hấp dẫn, có khi là rất mới mẻ đã bị hạn chế hiệu quả bởi biên tập viên đã cắt bỏ nhiều chỗ chí lý, đích đáng mà nếu để sẽ hay hơn rất nhiều. Có những bài không thể chỉ nêu vấn đề mà cần phân tích, mổ xẻ với lập luận sắc sảo mới khiến độc giả nắm bắt đầy đủ, trọn vẹn. Nhưng biên tập viên cũng cắt phăng không thương tiếc nhiều chỗ mà họ cho là "thừa" (theo quan niệm của họ). Một lần tôi gửi đến một tờ báo bài viết về một cây đại thụ trong một lĩnh vực nghệ thuật nhân số báo kỷ niệm Cách mạng Tháng 8 với rất nhiều chi tiết mới mẻ về thân thế, trước tác của ông mà trước nay chưa mấy ai rõ. Ông là một trong số ít văn nghệ sĩ được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về sáng tác ngay từ đợt đầu tiên. Số báo ấy được gộp mấy số liền, tới bốn, năm chục trang, in giấy rất đẹp, trông bắt mắt. Số báo như thế, kỉ niệm một ngày trọng đại như thế, lại nói đến một tài năng tầm cỡ như thế thì đăng ảnh ông to, bài viết cả một trang cũng là xứng đáng, cần thiết. Vậy mà cuối cùng, tờ báo này đã cắt phăng bài của tôi tới già một nửa, để khi nhìn trên báo, chỉ còn non một trang. Nhà nghệ sĩ lớn bị lọt thỏm giữa thiên la địa võng những khuôn mặt bình thường khác. Mỉa mai thay, trong số báo đó lại đăng bài phỏng vấn, tôn vinh một vài diễn viên trẻ còn xa lạ với công chúng, có cách trình diễn thậm chí đáng phàn nàn hơn là khen ngợi. Vậy mà choán hết cả một trang, kèm nhiều ảnh rất "tươi mát", còn "ngoạn mục" hơn cả vị nghệ sĩ lớn kia. Không biết sau đó, tòa soạn có cùng nhau rút kinh nghiệm về việc này, hoặc có được ai góp ý chăng?
Vậy thì vấn đề là cắt xén như thế nào? Loại bài gì cần cắt? Loại nào, của tác giả nào thì có khi còn phải mời họ viết, phát triển vấn đề thêm. Và điều cần nói nữa là sau khi cắt thì phải nối ra sao. Rất nhiều biên tập viên đã không lưu ý việc này, dẫn đến có những đoạn, những ý bị hẫng, cụt, khiến người đọc chẳng hiểu mô tê gì, lại nghĩ do người viết tư duy lộn xộn, thậm chí não có... "vấn đề". Nhưng nối là việc không dễ vì đòi hỏi người biên tập phải theo kịp tư duy của tác giả, ít nhiều đồng cảm với họ (ở bài đó) và phải nhập được vào mạch văn của họ. Phải biên tập sao để tác giả khi đọc lại bài sau khi báo ra mắt không biết là bài mình đã được sửa sang thế nào. Như vậy mới là biên tập giỏi. Cho nên, rõ là các biên tập viên phải được trang bị kéo vừa to, vừa sắc và phải thường xuyên… mài.
Đôi điều thành tâm bày tỏ, mong được các nhà biên tập lượng thứ. Bản thân tôi, tôi không bao giờ phủ nhận mình đã có nhiều bài báo nhờ biên tập mà gọn gàng, sáng sủa hơn. Khi ấy, biên tập quả đã phát huy tác dụng. Dĩ nhiên, tôi rất biết ơn. Song thú thực, chưa nhiều biên tập viên có được năng lực biên tập như thế…
