Đây là đánh giá của các chuyên gia, nhà khoa học và các nhà quản lý giáo dục tại buổi lễ ra mắt cuốn sách “Rác trí tuệ nhân tạo (AI), thách thức trong kỷ nguyên số” do Thượng tướng, GS.TS Nguyễn Văn Thành, nguyên Thứ trưởng Bộ Công an và Thiếu tá, Ths Cù Xuân Vũ biên soạn được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phối hợp với Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải tổ chức ngày 23/9.
Dự buổi lễ có đại diện lãnh đạo một số ban, bộ, ngành Trung ương, các cơ sở đào tạo, nghiên cứu; lãnh đạo một số đơn vị thuộc Bộ Công an và Hội Hữu nghị Việt Nam - Thái Lan; đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên, sinh viên Trường Đại học Công nghệ giao thông vận tải.
Sự phát triển bùng nổ của AI đã mở ra những cơ hội to lớn cho đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, công nghệ này cũng kéo theo những hệ lụy nguy hiểm. Trong cuốn sách, khái niệm “rác AI” không chỉ bó hẹp ở những câu trả lời sai hay sản phẩm kém chất lượng do AI tạo ra, mà bao hàm toàn bộ thông tin sai lệch, dữ liệu nhiễu và nội dung giả tạo phát sinh trong suốt quá trình thiết kế, vận hành và sử dụng công nghệ thiếu chuẩn mực.
Đáng quan ngại hơn, các sản phẩm sai lệch do AI tạo ra khi tiếp tục trở thành dữ liệu đầu vào cho các hệ thống AI khác sẽ hình thành vòng lặp tích tụ tin giả phức tạp. Hiện tượng này không chỉ ô nhiễm môi trường thông tin mà còn làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng của hệ sinh thái dữ liệu và tri thức, biến rác AI thành một dạng "ô nhiễm thông tin thế hệ mới" hay "đại dịch kỹ thuật số". Đứng trước nguy cơ đó, cuốn sách khẳng định phát triển AI trước hết và trên hết phải là bài toán về chuẩn mực đạo đức và quản trị an toàn con người.
PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đánh giá, tác phẩm đã phân tích sâu sắc tác động và thách thức của rác AI trên nhiều lĩnh vực. Chẳng hạn, rác AI gây nhiễu loạn môi trường thông tin, tác động tiêu cực đến nhận thức và niềm tin xã hội, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề mới về hoàn thiện thể chế, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ. Thực tiễn đòi hỏi phải đổi mới phương thức quản trị quốc gia để kịp thời thích ứng với tốc độ phát triển công nghệ.
Cùng với đó, AI ngày càng phát triển, khả năng tạo ra văn bản, âm thanh, hình ảnh và video ngày càng chân thực khiến ranh giới giữa thật và giả, tri thức và ngụy tri thức trở nên khó phân biệt. Điều này đòi hỏi người sử dụng phải nâng cao năng lực số, tư duy phản biện và trách nhiệm cộng đồng.
Quan trọng nữa là việc lợi dụng AI để tạo tin giả, mạo danh giọng nói, hình ảnh, thao túng dư luận, lừa đảo và tấn công mạng đang đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia và an ninh con người.
Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, nhằm ứng phó hiệu quả, nhóm tác giả đề xuất chuyển đổi mạnh mẽ tư duy quản trị: chuyển từ quản lý thụ động sang chủ động quản trị rủi ro, từ xử lý hậu quả sang chủ động dự báo và phòng ngừa nguy cơ từ sớm. Cốt lõi của việc kiểm soát rác AI là giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa phát triển và kiểm soát, vừa tạo điều kiện đổi mới sáng tạo vừa đảm bảo an toàn pháp lý và chuẩn mực đạo đức.
Đặc biệt, cuốn sách đưa ra quy trình 8 bước phòng ngừa rác AI thiết thực như: Nhận diện đúng về AI; Kiểm soát chặt chẽ thông tin đầu vào; Đánh giá, kiểm chứng kết quả do AI tạo ra; Sử dụng AI đúng mục đích, đúng vai trò; Thận trọng khi chia sẻ thông tin; Tuân thủ pháp luật, đạo đức và văn hóa; Phát hiện, phản ánh và không lan truyền rác AI; Thường xuyên học tập, nâng cao kiến thức và kỹ năng số.
“Thông điệp xuyên suốt của cuốn sách là khẳng định con người phải giữ vai trò trung tâm, nắm quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm cuối cùng trong quá trình ứng dụng AI. Đối với thế hệ trẻ, học viên và sinh viên, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp dữ liệu và nâng cao hiệu quả học tập, nhưng tuyệt đối không thể thay thế tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và trách nhiệm của con người. Vấn đề đặt ra không phải là dùng hay không dùng AI, mà là phải làm chủ AI, sử dụng công nghệ an toàn, hiệu quả và vì sự phát triển bền vững của đất nước”, PGS.TS Vũ Trọng Lâm đánh giá.
Trong khi đó PGS.TS Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ giao thông vận tải nhận định, trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng và trở thành xu thế tất yếu, sự ra đời của tác phẩm có ý nghĩa vô cùng quan trọng và kịp thời.
Cuốn sách tiếp cận theo hướng liên ngành và hệ thống, không chỉ nhận diện rác AI mà còn phân tích toàn diện tác động đối với quản trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng và an ninh. Đồng thời, tác phẩm đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm phòng ngừa, kiểm soát rủi ro trong quá trình sử dụng AI.
“Cuốn sách hứa hẹn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý, nhà khoa học, giảng viên và sinh viên. Việc tiếp cận tác phẩm góp phần nâng cao năng lực sử dụng AI hiệu quả, có trách nhiệm, đồng thời giữ vững tư duy độc lập, khả năng kiểm chứng và tính trung thực trong học tập và nghiên cứu”, PGS.TS Nguyễn Hoàng Long nhận định.
Chia sẻ về động lực đã thôi thúc lựa chọn một vấn đề còn rất mới mẻ như rác AI để nghiên cứu và xuất bản cuốn sách, Thượng tướng GS.TS Nguyễn Văn Thành điểm lại tiến trình phát triển của loài người qua các cuộc cách mạng công nghiệp.
Từ cuộc cách mạng lần thứ nhất về cơ khí hóa, lần thứ hai về tự động hóa, lần thứ ba về tin học hóa, cho đến cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư gắn liền với số hóa và AI. Thượng tướng Nguyễn Văn Thành nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, thông tin là một nguồn tài nguyên quan trọng. Việc tiếp nhận thông tin đúng đắn sẽ giúp đưa ra những quyết định chính xác. Đặc biệt với những người ở vị trí lãnh đạo, trách nhiệm càng cao thì quyết định càng ảnh hưởng đến nhiều người.
Nghị quyết 57 đã xác định rõ khoa học công nghệ là lực lượng sản xuất, trong đó AI, Internet vạn vật cùng các công nghệ mới nổi đóng vai trò là cốt lõi để thúc đẩy sự phát triển. Dù vậy, môi trường thông tin hiện đại lại đang đối mặt với thực trạng phức tạp khi tồn tại lẫn lộn giữa tin thật, tin giả và những nội dung được tạo ra bởi AI.
“Trong kỷ nguyên số, thông tin sai lệch hay dữ liệu độc hại do AI tạo ra cũng chính là một dạng rác công nghệ. Đứng trước thực tế đó, dù tự nhận kiến thức của bản thân có những giới hạn nhất định, nhóm tác giả vẫn mạnh dạn, quyết tâm lựa chọn đề tài này nhằm tập trung tìm hiểu, làm rõ những vấn đề đang xảy ra xung quanh thế giới thực tại”, Thượng tướng Nguyễn Văn Thành chia sẻ.
Tại buổi ra mắt sách, Thượng tướng, GS.TS Nguyễn Văn Thành cùng các chuyên gia, đại biểu đã trao đổi với bạn đọc, sinh viên về những vấn đề đặt ra từ sự phát triển và ứng dụng AI, trong đó có nhận diện rác AI Ivà yêu cầu sử dụng AI an toàn, hiệu quả, có trách nhiệm. Cùng với đó, Ban tổ chức đã trao tặng sách cho đại diện một số cơ quan, ban, bộ, ngành, các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và đại biểu dự lễ.
