Cần cân nhắc kỹ để thuế không trở thành gánh nặng với người dân và doanh nghiệp

Nông dân vùng nguyên liệu lao đao

Đã tham gia trồng thuốc lá gần 10 năm, anh Nông Văn Cánh (buôn Kơnia, xã Iatrok, huyện Iapa, Gia Lai) cho biết, gần 10 năm qua, nhờ sản lượng và giá thu mua thuốc lá ổn định đã giúp gia đình 4 nhân khẩu của anh có cuộc sống khá tốt.

Tuy nhiên, năm 2020, dịch COVID-19 xuất hiện đã làm đảo lộn mọi kế hoạch trồng trọt. Suốt thời gian giãn cách xã hội, do không thể ra đồng chăm sóc và tưới nước cho cây thuốc lá khiến sản lượng giảm mạnh. Thiếu vốn đầu tư, năm nay anh Cánh phải thu hẹp diện tích trồng. “Năm nay tôi mong các công ty hồi phục, hỗ trợ thu mua lá thuốc như thời kì trước dịch cho bà con nông dân được nhờ”, anh Cánh chia sẻ.

Cũng như anh Cánh, chị Siu H Iêm (buôn Jứ, xã Iabroai, huyện Iapa, Gia Lai) cũng đã có thâm niên nhiều năm trồng thuốc lá. Với 1,8 ha đất, nhờ trồng thuốc lá, mỗi năm gia đình chị thu được khoảng 120 triệu đồng. Tuy nhiên, từ khi dịch COVID- 19 bùng phát, suốt thời gian giãn cách xã hội không thể ra đồng chăm sóc  đã khiến ruộng thuốc bị sâu bệnh nặng. “Chúng tôi không mong ước gì hơn là hết giãn cách, trở lại cuộc sống bình thường thì có điều kiện chăm sóc cây trồng tốt hơn để phục hồi sản lượng và thu nhập”, chị Siu H Iêm bộc bạch. Tuy nhiên, giá dầu tưới, phân bón, công lao động tăng khiến mong đợi này của chị và nhiều nông dân khó thành sự thật. Cùng đó, các đơn vị thu mua cũng đang đứng trước nỗi lo tăng thêm chi phí nếu đề xuất tăng thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá được khởi động và thông qua.

Nỗi lo của anh Cánh, chị Siu H Iêm cũng đang là nỗi lo của nhiều nông dân trồng thuốc lá ở Iapan. Huyện Iapa là một trong những địa phương có diện tích cây thuốc lá lớn nhất của tỉnh Gia Lai. Vụ 2020-2021, trên địa bàn huyện có khoảng 700 hộ nông dân trồng thuốc lá với diện tích 1.119ha. Đây là diện tích đất trồng được chuyển đổi từ đất trồng cây lâu năm và đất lúa kém hiệu quả, trong đó tập trung chủ yếu là đất trồng  ngô, đậu đỗ, sắn.

Với thu nhập ổn định từ cây thuốc lá và được bao tiêu sản phẩm nên nhiều hộ nông dân mạnh dạn ký kết hợp đồng với các doanh nghiệp để duy trì diện tích sản xuất và coi đó là nguồn thu nhập chính của gia đình. Các doanh nghiệp đầu tư thu mua thuốc lá tại địa phương cũng đã góp phần không nhỏ trong việc giúp người dân chuyển đổi cây trồng, phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo từ cây thuốc lá. Theo Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Iapa, một số công ty còn tích cực tham gia ủng hộ các chương trình, chính sách an sinh xã hội trên địa bàn huyện.

Hiện tại, trên các vùng trồng lá, trong điều kiện thuận lợi, không gặp sâu bệnh, năng suất bình quân có thể đạt trên 3 tấn/ha, sản lượng 3.360 tấn/ha. Năng suất sản lượng này sẽ được các công ty bao tiêu theo hợp đồng đã ký ở mức giá bình quân 55.000 đồng/kg đối với thuốc lá đạt chất lượng và 55.000-60.000 đồng/kg với những hộ nông dân thu hoạch đúng chất, chất lượng sản phẩm tốt.

Như vậy sau khi trừ chi phí, mỗi hộ trồng thuốc lá có thể lãi từ 60 - 80 triệu đồng/ha thuốc lá. Nếu tính thêm công lao động thì tổng thu nhập có thể là 80 - 120 triệu đồng/ha. Mức giá này được các đơn vị đầu tư và người nông dân tính toán và duy trì ổn định qua nhiều năm, chủ động nguồn vật tư đầu vào và sâu sát hướng dẫn kỹ thuật để đảm bảo nông dân sản xuất hiệu quả nhất. Đây cũng là động lực giúp bà con nông dân chủ động chuyển đổi cây trồng, đem lại giá trị cao trên một diện tích canh tác.

Tuy nhiên, dịch bệnh COVID-19 xuất hiện đã khiến nhiều vùng bị phong tỏa, giá phân bón, xăng dầu, vật tư đều tăng cao nên từ đồng ruộng đến nguồn công lao động gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, thời tiết trở nên thất thường trong những năm gần đây cũng gây ra bất lợi cho mùa vụ. Ở Iapa, một số giống thuốc lá có biểu hiện nhiễm sâu bệnh, có xu hướng giảm năng suất, giảm chất lượng đã khiến ngành trồng thuốc lá đối mặt với không ít khó khăn. Vì thế, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Iapa ước tính, trong vụ Đông Xuân 2021-2022, diện tích thuốc lá toàn huyện có thể giảm, và như thế, mục tiêu phát triển kinh tế toàn huyện cũng sẽ bị ảnh hưởng theo. Đây là ước tính trong tình hình chưa áp dụng tăng thuế TTĐB lên thuốc lá. Nếu áp dụng, kịch bản có thể xấu hơn rất nhiều.

Nhằm duy trì và chuyển đổi vùng nông thôn bền vững, giúp nông dân yên tâm sản xuất, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Iapa đã đề xuất các doanh nghiệp đầu tư, thu mua nên chủ động tìm hiểu, nghiên cứu, đưa vào sản xuất một số giống mới có năng suất, chất lượng cao và có khả năng kháng sâu bệnh để nông dân đầu tư thâm canh, tăng năng suất, chất lượng.  Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần tăng cường đầu tư hỗ trợ vốn, kỹ thuật cho người sản xuất thuốc lá.

Cần một giải pháp hài hòa

Ước tính có hơn 100.000 nông dân, khoảng 10.000 công nhân viên trong các công ty, và khoảng 1 triệu nhân viên bán lẻ trong ngành đang bị lao đao vì dịch bệnh, thuốc lá lậu, bất ổn kinh tế chính trị… Vòng xoáy tăng thuế TTĐB, đặc biệt là tăng cao và ngay trong khi khi nguy cơ dịch bệnh và lạm phát vẫn còn treo lơ lửng trong vài năm sắp tới sẽ khiến thị trường thuốc lá sẽ vào tay những đầu nậu buôn lậu hay những đường dây vận chuyển thuốc bất hợp pháp xuyên biên giới. Đời sống người lao động sẽ thêm khó khăn chồng chất và nguy hiểm nhất là nhiều người thất nghiệp sẽ lại bị cuốn vào các đường dây buôn lậu, từ đó phát sinh thêm các tệ nạn xã hội cũng như những rủi ro về an toàn, an sinh xã hội và cuộc sống.

Theo một số chuyên gia, để cân đối chi phí đầu ra - đầu vào khi doanh thu giảm bởi nhu cầu thị trường có sự dịch chuyển về xu hướng sử dụng của người tiêu dùng mỗi khi thuế tăng cao từ thuốc lá hợp pháp sang thuốc lá bất hợp pháp, các doanh nghiệp có thể phải giảm sản lượng và buộc phải hạ giá thu mua nguyên liệu.

 “Thực tế tất yếu nhiều năm nay là thuế nội địa tăng thì chính là một trong những cơ hội cho hàng lậu leo thang, làm các doanh nghiệp chân chính lao đao, doanh thu và lợi nhuận giảm, từ đó thu nhập và đời sống công nhân đương nhiên sẽ bị ảnh hưởng. Còn về phía chuỗi cung ứng, nông dân sẽ là đối tượng bị ảnh hưởng nặng do nhà đầu tư mua ít hơn với mức giá thấp hơn. Và như thế, người nông dân sẽ khó có động lực để duy trì vùng trồng lá, lại phải quay về với những sản phẩm nông nghiệp có giá trị thấp, chi phí tái đầu tư cao…”, một chuyên gia phân tích.

Tình hình dịch bệnh vẫn còn diễn biến khó lường với những chủng mới, và số ca mắc tăng mạnh trong thời gian gần đây; thêm nữa, lạm phát toàn cầu đang có chiều hướng tăng, một số đồng tiền chủ chốt của kinh tế thế giới đang mất giá, có thể cho thấy sự hồi phục của các doanh nghiệp cũng như nền kinh tế sẽ còn diễn ra chậm với nhiều khó khăn, thách thức trong một vài năm tới.

Trong bối cảnh đó, đề xuất tăng thuế TTĐB với thuốc lá có thể phá vỡ thế ổn định này. Chính vì vậy, đã có một số kiến nghị chưa nên bàn đến việc tăng thuế thuốc lá vào thời điểm này vì các địa phương, đặc biệt vùng sâu vùng xa đang trong kế hoạch xóa đói giảm nghèo sẽ bị ảnh hưởng không nhỏ. Trong trường hợp Nhà nước thấy cần phải tiến hành tăng thuế TTĐB với một số hàng hóa thì theo một số chuyên gia, một lộ trình tăng thuế hợp lý và thời điểm thực hiện cũng vô cùng quan trọng để các bên có thời gian phục hồi sau đại dịch.