Theo Bộ NN&MT, cả nước hiện có 167 khu rừng đặc dụng, trong đó có 36 vườn quốc gia. Trong 36 vườn quốc gia thì cấp tỉnh quản lý cơ bản. Riêng 5 vườn quốc gia nằm trên địa bàn từ 2 tỉnh, thành phố trở lên, có ý nghĩa đặc biệt về giá trị đa dạng sinh học, đều do Thủ tướng Chính phủ thành lập và do Bộ Nông nghiệp và Môi trường trực tiếp quản lý, gồm Tam Đảo, Cúc Phương, Bạch Mã, Yok Đôn và Cát Tiên (diện tích gần 270.000ha, chỉ chiếm 12% diện tích rừng đặc dụng của cả nước).
Trong đó, Vườn quốc gia Cát Tiên được Thủ tướng kết luận trình Chính phủ xem xét ban hành nghị quyết chuyển giao về UBND TP Đồng Nai quản lý. Vườn quốc gia Ba Vì đã được Thủ tướng đồng ý chuyển giao về UBND TP Hà Nội quản lý theo Luật Thủ đô năm 2026.
Bộ NN&MT khẳng định, đây đều là các vườn quốc gia có diện tích phân bố trên nhiều tỉnh, trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất của Việt Nam; trung tâm cứu hộ, bảo tồn, nhân nuôi sinh sản, tái thả và phục hồi quần thể động vật hoang dã cấp quốc gia.
Các vườn quốc gia cũng đồng thời là địa bàn triển khai nhiều chương trình quốc gia về bảo tồn thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính, phục hồi hệ sinh thái và nghiên cứu khoa học.
Cụ thể, Vườn quốc gia Tam Đảo có diện tích 32.300ha, trải dài trên địa bàn 3 tỉnh Phú Thọ, Thái Nguyên và Tuyên Quang, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng nhất miền Bắc với khoảng 2.000 loài thực vật và 840 loài động vật, nhiều loài đặc hữu, nguy cấp, quý hiếm có giá trị bảo tồn toàn cầu.
Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam (thành lập năm 1962), diện tích 22.149ha thuộc địa bàn tỉnh Ninh Bình, Phú Thọ và Thanh Hóa, đồng thời là cái nôi của hệ thống rừng đặc dụng quốc gia và một tài sản thiên nhiên đặc biệt quan trọng.
Với hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi đặc trưng, Cúc Phương lưu giữ nguồn gen phong phú cùng nhiều loài nguy cấp, quý, hiếm và đặc hữu, có ý nghĩa lớn đối với bảo tồn đa dạng sinh học, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và an ninh sinh thái.
Đáng chú ý, trong Vườn quốc gia Cúc Phương có di tích khảo cổ Hang Con Moong (địa bàn tỉnh Thanh Hóa), là di chỉ tiền sử đặc biệt quan trọng, ghi nhận dấu tích cư trú liên tục của con người từ hậu kỳ Đá cũ đến Đá mới và hiện đang được UNESCO xem xét đưa vào Danh mục Di sản thế giới.
Vì vậy, theo lý giải của Bộ NN&MT, công tác quản lý không thể tách rời theo địa giới hành chính, mà cần được tổ chức theo cơ chế thống nhất, liên vùng, bảo đảm thẩm quyền, năng lực và tầm nhìn cấp quốc gia. Qua đó giữ vững tính toàn vẹn và giá trị nổi bật toàn cầu của chỉnh thể di sản.
Vườn quốc gia Bạch Mã có diện tích hơn 37.400ha, thuộc địa giới hành chính của TP Huế và Đà Nẵng, nằm trên dãy Trường Sơn, khu vực chuyển tiếp độc đáo giữa hai miền sinh học Bắc - Nam, giữa hệ sinh thái núi cao với vùng ven biển.
Bạch Mã sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới còn tương đối nguyên vẹn, ghi nhận hơn 4.000 loài động thực vật, nhiều loài đặc hữu và nguy cấp toàn cầu. Nơi đây giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ đầu nguồn, điều tiết nguồn nước, lưu giữ, hấp thụ carbon và thích ứng biến đổi khí hậu.
Bạch Mã cũng là trung tâm cứu hộ nhiều loài động vật hoang dã khu vực miền Trung và đã được công nhận là Vườn Di sản ASEAN.
Vườn quốc gia Yok Đôn có diện tích hơn 115.500ha, thuộc địa bàn tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng, là một trong những vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam, khu bảo tồn hệ sinh thái rừng khộp duy nhất của cả nước. Vườn có tính đa dạng sinh học cao với nhiều loài nguy cấp, quý hiếm như voi châu Á, bò tót, bò rừng, chà vá chân đen và nhiều loài thực vật gỗ quý.
Thời gian qua, Bộ NN&MT nhận được nhiều ý kiến của các tổ chức bảo tồn, Hiệp hội Vườn quốc gia do Văn phòng Chính phủ chuyển đến. Các tổ chức đề nghị cần thận trọng đối với việc chuyển giao hoặc thay đổi mô hình quản lý các vườn quốc gia có giá trị đặc biệt và nằm trên địa bàn nhiều tỉnh.
Bày tỏ quan điểm về việc này, Bộ NN&MT cho rằng, các vườn quốc gia liên tỉnh là một chỉnh thể sinh thái thống nhất, hình thành nên “bảo tàng sống” lưu giữ các giá trị đặc biệt quan trọng về đa dạng sinh học, cảnh quan, hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên có ý nghĩa quốc gia và quốc tế. Việc quản lý cần bảo đảm tính thống nhất, tập trung và xuyên suốt trên toàn bộ không gian sinh thái nhằm duy trì tính toàn vẹn hệ sinh thái, kết nối sinh cảnh, hành lang đa dạng sinh học…
Từ cơ sở thực tiễn cũng như ý kiến của các địa phương, Bộ NN&MT kiến nghị Chính phủ giao Bộ này chủ trì thực hiện chuyển giao Vườn quốc gia Cát Tiên về địa phương quản lý theo đúng quy định.
Đồng thời, tiếp tục giao Bộ NN&MT quản lý thống nhất và ổn định đối với các vườn quốc gia Cúc Phương, Tam Đảo, Bạch Mã và Yok Đôn như hiện nay.
