Có những nguyên nhân tưởng như thật giản đơn có thể khiến một người hiền lành trở thành kẻ phạm tội: Vì một phút không giữ mình, thiếu kiềm chế bản thân; vì những mâu thuẫn nhỏ trong cuộc sống không được giải quyết một cách triệt để… Những vụ trọng án mang nguyên nhân xã hội đã và sẽ để lại nỗi đau chẳng thể nói hết bằng lời. Nếu như mỗi khi bức xúc, họ nhận được sự động viên, can thiệp kịp thời hoặc dành thời gian để suy ngẫm thì có lẽ những vụ án đau lòng sẽ không xảy ra. Làm gì để phòng ngừa các vụ trọng án do nguyên nhân xã hội, đó là vấn đề cần đặt ra.
Thiếu kỹ năng sống, thiếu rèn luyện bản thân
Cũng theo PGS. TS Lê Thanh Hương, thuộc Viện Tâm lý học thì sự thiếu hụt ý thức trách nhiệm cũng là một tác nhân. Một khiếm khuyết trong giáo dục là không đồng hướng nuôi dưỡng và củng cố phẩm chất quan trọng nói trên. Gia đình và xã hội có vai trò rất lớn trong giáo dục thế hệ trẻ. Vậy mà ở không ít gia đình, cha mẹ thường có tâm lý chăm lo, bao bọc cho con đến mức không ít trẻ không có thói quen suy nghĩ về bản thân như chủ thể cuộc sống chính mình, chịu trách nhiệm về những hành vi của mình.
Trong khi đó, không ít bản tin hay bài báo bình luận về một vụ việc nghiêm trọng do thanh thiếu niên gây ra, các tác giả thường có xu hướng phiến diện, nhấn mạnh trách nhiệm của xã hội, gia đình, mà ít đề cập đến trách nhiệm của các em với tư cách là chủ thể của các mối quan hệ xã hội.
Cách tiếp cận này nhiều khi đã vô tình ảnh hưởng không mong muốn đến việc hình thành ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ. Nếu trước khi thực hiện hành vi, các em có kỹ năng tự kiềm chế, có khả năng tự suy xét tình huống trong sự gắn kết với trách nhiệm của bản thân trong các mối quan hệ xã hội thì chưa chắc những vụ việc đau lòng đã xảy ra.
Bất kỳ hành vi nào của cá nhân cũng chịu tác động của môi trường bên ngoài và diễn biến tâm lý bên trong. Những tác nhân thuộc môi trường bên ngoài rất đa dạng. Từ toàn bộ bối cảnh xã hội với những hiện tượng xã hội khác nhau, đặc biệt những hiện tượng tiêu cực trong xã hội đó đến những hoàn cảnh cụ thể như một khung cảnh thuận lợi, vắng vẻ, một sự va chạm giao thông không mong muốn, một câu nói không muốn nghe từ người khác…
Trong những tình huống cụ thể, hành vi của cá nhân được thực hiện theo cách nào phụ thuộc rất nhiều vào định hướng giá trị sống của họ. Trong những thời kỳ mà xã hội có nhiều thay đổi thì định hướng giá trị sống của con người sẽ có nhiều đổi thay. Nhiều nghiên cứu cho thấy, có những sự chuyển dịch về giá trị sống từ chỗ thiên về coi trọng giá trị tinh thần chuyển sang giá trị vật chất; từ chỗ những giá trị xã hội được đề cao chuyển sang giá trị cá nhân được đặc biệt coi trọng…
Trong một xã hội còn tồn tại nhiều hiện tượng tiêu cực như nạn tham nhũng, tham ô, biển thủ… khi mà ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân chưa được đề cao, cá nhân chưa cảm nhận được những triển vọng tích cực trong các phong trào xã hội đấu tranh với các hiện tượng tiêu cực... thì những giá trị vật chất, vì lợi ích cá nhân rất dễ thắng thế những giá trị vì lợi ích xã hội, lợi ích của những người xung quanh và những giá trị tinh thần như tình người, tình ruột thịt, lòng hiếu thảo…
Đáng báo động, không ít người không có tiền án, tiền sự, được nhìn nhận là sống tốt nhưng đã trở thành hung thủ gây án“nhất thời” phạm tội, hành vi diễn ra trong thời gian ngắn, giữa thủ phạm và nạn nhân nhiều khi không quen biết nhau từ trước. Tuy nhiên, thực tế, tính “nhất thời” đó chỉ là biểu hiện bên ngoài, mà thực chất hành vi phạm tội là hậu quả của những tâm trạng không mong muốn, suy tư không lối thoát được tích tụ trong cả một thời gian dài, nay được bộc lộ ra trong những tình huống có tính chất kích động.
Bản thân người phạm tội thiếu các kỹ năng tự kiềm chế bản thân, giải toả các bức xúc tích tụ trong người, kỹ năng suy xét, giải quyết vấn đề; trong khi những người xung quanh thiếu kỹ năng “biết dừng đúng lúc” trong các cuộc cãi vã, tranh luận đã tạo ra tình huống kích hoạt.
Làm gì để phòng ngừa?
Tội phạm giết người có xu hướng tăng, trong đó giết người do nguyên nhân xã hội có xu hướng tăng đột biến, nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ mâu thuẫn trong sinh hoạt, tình ái, do tranh chấp đất đai, làm ăn kinh tế, nợ nần, cờ bạc hoặc do những nguyên nhân nhỏ nhặt khác…
Bên cạnh đó là tình trạng thanh thiếu niên lười lao động, bỏ học, tụ tập thành nhóm vi phạm pháp luật, tham gia vào các tệ nạn xã hội cũng gia tăng. Một số đối tượng hình sự có biểu hiện giải quyết mâu thuẫn bằng dao, kiếm, thuê người gây thương tích hoặc gây thương tích thuê…
Những vụ án do nguyên nhân xã hội xảy ra cho thấy văn hóa ứng xử, đạo đức xã hội ngày càng xuống cấp. Thời phong kiến, con người bị ràng buộc bởi lễ giáo, tôn ti trật tự, niềm tin sợ làm điều ác sẽ bị “quả báo” nhưng trong xã hội hiện đại, chuẩn mực đạo đức và nhiều giá trị nhân văn tốt đẹp có phần bị xem nhẹ. Hơn nữa, hiểu biết pháp luật của nhiều người dân còn kém nên xử sự theo bản năng, không biết kiềm chế, giải quyết mâu thuẫn thế nào.
Họ cũng không có thói quen nhờ luật sư, tìm đến dịch vụ tư vấn tâm lý nên xảy ra tình trạng không ít trường hợp khi đã phạm tội mới tìm hiểu luật. Vụ trọng án xảy ra tại xóm Khuôn 2, xã Phục Linh, huyện Đại Từ (Thái Nguyên) là một ví dụ. Khi sự việc bị phơi bày, không ai có thể ngờ rằng, Tạc Văn Ngọ là kẻ thủ ác. Trước đó, giữa Ngọ và nạn nhân Hà Thị Tâm xảy ra xô xát vì tranh chấp mua bán đất… Mâu thuẫn âm ỷ đã dồn nén vào buổi tối định mệnh khi nhà chị Tâm tổ chức mắc điện thoại. Tối 30/4, Ngọ cùng cháu là Tạc Văn Hoan đem theo dao nhọn đến nhà chị Tâm, và Ngọ gây ra cái chết thương tâm cho chị Tâm…
Theo Tiến sỹ Lê Thanh Hương, để giảm thiểu những hành vi phạm tội do nguyên nhân xã hội, bên cạnh việc xây dựng lối sống với tư duy tích cực, luôn tin tưởng trong bất kỳ hoàn cảnh khó khăn nào cũng sẽ tìm ra lối thoát, thì việc hình thành kỹ năng sống, đặc biệt kỹ năng tự kiểm soát và giải tỏa những bức xúc, kỹ năng suy xét và giải quyết vấn đề cũng như ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ là rất quan trọng.
Cần đưa lối sống với tư duy tích cực và những kỹ năng này trở thành một nét văn hoá sống. Để làm được điều này, trách nhiệm không chỉ trên vai lực lượng Công an mà cần có sự tham gia của toàn xã hội. Bên cạnh đó, cần phải tăng cường tuyên truyền về công tác phòng, chống tội phạm giết người, cố ý gây thương tích do nguyên nhân xã hội gắn với việc xây dựng gia đình văn hóa mới cùng và cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư; Xây dựng xã, phường, thị trấn, khu dân cư không có tội phạm và tệ nạn xã hội”.
Lực lượng Công an phải triển khai các giải pháp như tăng cường giáo dục pháp luật, chủ động nắm tình hình ở cơ sở để giải quyết kịp thời mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ lúc mới phát sinh, tăng cường tuần tra, kiểm soát các tụ điểm phức tạp về an ninh trật tự, cưỡng chế, răn đe, phòng ngừa cá biệt nhằm tước bỏ các điều kiện đối tượng có nguy cơ không thể lợi dụng thực hiện tội phạm; xử lý nghiêm hung thủ để răn đe, tuyên truyền về tác nhân, động cơ phạm tội để mỗi người dân rút kinh nghiệm, tự mình có ý thức phòng ngừa, tránh xung đột, không để xảy ra vụ việc tương tự
