Cuộc tìm kiếm bắt đầu từ mẩu xương khô
Giữa những ngày cả nước triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", chúng tôi có mặt tại Trung tâm Giám định ADN, thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, một trong những cơ sở trực tiếp giải mã ADN hài cốt liệt sĩ.
Trong không gian đặc biệt này, không có tiếng máy móc ồn ào của dây chuyền sản xuất, cũng không có những khoảnh khắc hào nhoáng, mà chỉ có sự lặng lẽ của những phòng thí nghiệm vô trùng, nơi các nhà khoa học miệt mài giải mã từng đoạn gen với sự hỗ trợ của những thuật toán và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
Trước khi bước qua cánh cửa khu vực lưu giữ và xử lý mẫu, phóng viên bắt buộc phải lấy mẫu máu lập hồ sơ ADN để tránh nguy cơ lây nhiễm chéo, mang trang phục bảo hộ chuyên dụng và tuân thủ nghiêm ngặt mọi hướng dẫn.
Lý giải về quy trình khắt khe này, chị Lê Thị Dung, nghiên cứu viên của Trung tâm, cho biết: “Mỗi cán bộ hay khách ra vào khu vực này đều phải có "hồ sơ ADN" định danh sẵn. Công đoạn tách chiết xương và chuẩn bị thư viện giải trình tự cực kỳ nhạy cảm với ADN ngoại lai. Khi nghiền mẫu thành bột, chỉ cần một sợi tóc hay một tế bào da chết của người ngoài rơi vào cũng đủ làm sai lệch hoàn toàn kết quả. Nếu xảy ra nhiễm mẫu, chúng tôi buộc phải hủy và làm lại từ đầu, vừa tốn thời gian, vừa làm tổn hao di vật vô giá của liệt sĩ.”
Vì vậy, toàn bộ khu vực xử lý mẫu được vận hành như một "vùng sạch", nơi mọi yếu tố từ con người, thiết bị đến môi trường đều được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm bảo vệ nguyên vẹn những dấu vết di truyền ít ỏi còn lại trong mỗi mẫu hài cốt.
TS Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN cho biết, mỗi mẫu hài cốt đều là một "bài toán" khoa học đặc biệt. Để tìm ra lời giải là cả một quy trình khép kín: xử lý mẫu, tách chiết ADN, xây dựng thư viện giải trình tự, phân tích dữ liệu và đối sánh với dữ liệu di truyền của thân nhân. Hiện Trung tâm đang lưu giữ gần 8.000 mẫu hài cốt liệt sĩ và liên tục tiếp nhận mẫu mới từ các địa phương.
Tại phòng lưu mẫu, các di vật thu thập từ khắp mọi miền đất nước được bảo quản cẩn trọng trong hộp chuyên dụng, ghi rõ thông tin nghĩa trang, đơn vị bàn giao. Các mẫu ADN sau khi tách chiết được lưu trữ trong tủ đông sâu ở nhiệt độ ổn định -80°C.
Còn ở phòng chuẩn bị mẫu, các kỹ thuật viên tỉ mỉ mài, cắt, giũa từng mẩu xương chỉ nặng vỏn vẹn vài gam. Sau hàng chục năm nằm trong lòng đất, đó là tất cả những gì còn lại của một người lính đã hy sinh. Mẫu hài cốt được làm sạch hoàn toàn bề mặt, nghiền thành bột mịn trong điều kiện vô trùng rồi đưa vào hệ thống giải trình tự gen.
Đây cũng là công đoạn khó khăn nhất. Sau 50-70 năm dưới lòng đất, phần lớn ADN đã bị đứt gãy thành những đoạn rất ngắn; nhiều mẫu chỉ còn lượng vật liệu di truyền ít ỏi hoặc lẫn các chất ức chế quá trình phân tích. Không ít trường hợp phải tách chiết, làm giàu và giải trình tự nhiều lần mới thu đủ dữ liệu.
"Mỗi mẫu hài cốt là một trường hợp riêng biệt. Có mẫu chỉ cần một lần xử lý đã cho kết quả, nhưng cũng có mẫu phải thử đi thử lại rất nhiều lần. Điều quan trọng nhất là không được phép vội vàng, bởi mỗi kết luận đều phải được chứng minh bằng dữ liệu khoa học và trải qua nhiều bước kiểm chứng trước khi đưa ra kết quả cuối cùng", TS Trần Trung Thành chia sẻ.
Trong phòng giải trình tự, những thiết bị hiện đại vận hành liên tục. Trên màn hình máy tính là hàng triệu tín hiệu di truyền tưởng như vô tri, nhưng với các chuyên gia sinh học phân tử, đó là những "manh mối" để dựng lại hồ sơ di truyền của người đã khuất.
Tuy nhiên, chính những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng cũng là giới hạn lớn nhất của các phương pháp giám định truyền thống. Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải có một công nghệ mới đủ khả năng khai thác những đoạn ADN rất ngắn còn sót lại.
Đột phá từ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới
Trong hành trình thầm lặng ấy, mỗi kết quả giám định thành công không chỉ là chiến thắng khoa học mà còn là niềm an ủi vô bờ cho thân nhân người liệt sĩ.
ThS Chu Thị Thủy, giám định viên ADN của Viện Pháp y Quốc gia, vẫn nhớ trường hợp một người con trai mang đến Viện chiếc răng lấy từ ngôi mộ chỉ ghi một phần thông tin của người bố là liệt sĩ ở tỉnh Bắc Giang (cũ). Trước đó, gia đình đã mang mẫu đến một đơn vị khác nhưng được trả lời rằng mẫu phân hủy quá nặng, không đủ điều kiện giám định ADN.
Sau khi trực tiếp kiểm tra, chị Thủy khẳng định mẫu vẫn đủ chất lượng để giám định. Thay vì hướng dẫn gia đình thực hiện dịch vụ theo yêu cầu với chi phí lớn, chị tư vấn người con làm đúng quy trình của Cục Người có công, đồng thời chủ động đề nghị giám định lại lần thứ hai.
Kết quả sau đó mang đến niềm vui vỡ òa khi ADN của mẫu hài cốt trùng khớp hoàn toàn với ADN của người em gái liệt sĩ. Sau khi được Cục Người có công đối chiếu hồ sơ và xác nhận ngôi mộ đúng là của cha mình, người con trai đã gọi điện cho chị Thủy xúc động bật khóc qua điện thoại, tiếng khóc của sự giải tỏa sau hàng thập kỷ ngóng trông.
Theo Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Bộ Công an), hơn 30 năm qua, kỹ thuật PCR kết hợp giải trình tự Sanger là phương pháp tiêu chuẩn để phân tích ADN ty thể (mtDNA). Tuy nhiên, với các hài cốt chôn cất 50-70 năm, đặc biệt là những mẫu bị ngâm nước, phong hóa hoặc phân hủy nặng, ADN chỉ còn tồn tại dưới dạng những đoạn rất ngắn nên hiệu quả phân tích giảm đáng kể.
Để khắc phục hạn chế này, cùng với việc làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), các đơn vị chuyên môn đã từng bước ứng dụng kỹ thuật mới trong giám định các mẫu hài cốt phân hủy nặng.
GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết trong Ban Chỉ đạo 515, Viện được giao nghiên cứu, phát triển công nghệ và xây dựng các quy trình mới nhằm nâng cao hiệu quả định danh hài cốt liệt sĩ, đồng thời trực tiếp tham gia giám định thông qua Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học.
Từ thực tế nhiều mẫu chỉ còn các đoạn ADN rất ngắn hoặc lẫn nhiều chất ức chế, các nhà khoa học đã phát triển quy trình NGS-SNP, cho phép khai thác hiệu quả những đoạn ADN còn sót lại. Nhờ đó, phạm vi đối sánh được mở rộng đến đời thứ tư theo cả dòng cha và dòng mẹ, đồng thời vẫn có thể phân tích hiệu quả các mẫu ADN bị đứt gãy nghiêm trọng.
"Đây thực sự là bước tiến mang tính đột phá, mở ra lời giải khả thi cho bài toán tồn đọng nhiều năm trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ"- GS.TS Chu Hoàng Hà khẳng định.
Ở góc độ lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ giám định của Bộ Công an, Đại tá, TS Đặng Văn Đoàn, Phó Viện trưởng Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an), cho biết Viện hiện tiếp nhận mẫu hài cốt phục vụ giám định tại Vĩnh Long và Cà Mau; riêng đợt đầu đã tiếp nhận 237 mẫu tại Nghĩa trang Liệt sĩ huyện Trần Văn Thời (Cà Mau). Đồng thời, Viện được giao xây dựng kho lưu trữ sinh phẩm thân nhân liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc sau khi hoàn thành phân tích kiểu gen.
Hiện Viện Khoa học hình sự đang chuẩn bị tiếp nhận chuyển giao công nghệ NGS-SNP cùng dây chuyền thiết bị hiện đại từ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam theo chỉ đạo của Chính phủ. “Với trình độ chuyên môn cao của đội ngũ cán bộ, Viện Khoa học hình sự hoàn toàn làm chủ công nghệ mới, bảo đảm tính đồng bộ và thống nhất dữ liệu với các cơ sở giám định của Bộ Quốc phòng, Bộ Y tế và Viện Hàn lâm”, Đại tá Đặng Văn Đoàn khẳng định.
Có những mẫu hài cốt chỉ cần qua một lần xử lý đã cho kết quả. Nhưng cũng có những mẫu phải lặp đi lặp lại nhiều lần, thậm chí chờ đợi những giải pháp kỹ thuật mới trong nhiều tháng, nhiều năm. Sự kiên trì là phẩm chất bắt buộc của những người làm công tác giám định ADN. Bởi phía sau mỗi mẩu xương khô không đơn thuần là một mẫu vật thí nghiệm, mà là niềm hy vọng đoàn tụ mòn mỏi của những gia đình đã khắc mòn chờ đợi suốt nhiều thập kỷ. Sự kết hợp giữa công nghệ gen hiện đại và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư chính là mệnh lệnh từ trái tim, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đúng tên tuổi của mình.
