Bài 1: Từ giọt máu của thân nhân đến ngày đoàn tụ

Bước tiến của công nghệ giám định ADN đi tìm hài cốt liệt sĩ

Đảng, Nhà nước ta luôn xác định việc tìm kiếm, quy tập và xác minh danh tính liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thiêng liêng, đầy tính nhân văn của toàn hệ thống chính trị. Đó là mạch nguồn âm thầm, bền bỉ trong suốt chặng đường đền ơn đáp nghĩa bao nhiêu năm qua. Mỗi mẫu ADN thân nhân liệt sĩ được thu nhận không chỉ là một thủ tục hành chính, mà là niềm mong mỏi giây phút đoàn tụ của những gia đình đã chịu nỗi đau mất người thân suốt nhiều thập kỷ.

Một buổi sáng trong đợt cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ, tại xã Chợ Rã, tổ công tác Công an tỉnh Thái Nguyên đón cụ bà Triệu Thị Lợi từ xã Bằng Thành được người thân đưa đến lấy mẫu. Ở tuổi 96, mái tóc bạc trắng, mỗi bước chân đều chậm chạp, run run, nhưng trong đôi mắt đã mờ theo năm tháng của cụ Lợi vẫn ánh lên một niềm hy vọng chưa từng nguội tắt: Tìm được hài cốt người em trai đã hy sinh và nằm lại chiến trường.

Hôm ấy, vì vội đưa cụ vượt quãng đường xa đến điểm thu nhận mẫu, người thân đã quên mang theo căn cước công dân của cụ. Trong khi đó, việc xác thực thông tin nhân thân là yêu cầu bắt buộc, bảo đảm mẫu sinh phẩm được thu nhận chính xác, chặt chẽ và đồng bộ với Cơ sở dữ liệu căn cước.

Đồng chí Phạm Thị Thanh Trà, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ, Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ nhấn mạnh: “Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm; là “nhiệm vụ trọng tâm của trọng tâm”, đòi hỏi quyết tâm chính trị cao, sự phối hợp chặt chẽ của các cấp, các ngành để đạt được mục tiêu đã đề ra”.

Trước tình huống ấy, các đồng chí Công an xã Bằng Thành vội vàng đi xe máy về tận nhà cụ Lợi lấy căn cước công dân mang đến điểm thu nhận mẫu. Giữa trưa nắng, các anh vượt quãng đường hàng trăm cây số hai chiều đi - về để kịp mang căn cước công dân đến cho cụ Lợi.

Ở điểm thu nhận, tổ công tác vẫn kiên nhẫn chờ 3 tiếng đồng hồ. “Dù muộn chúng tôi cũng chờ. Bà cụ đã chờ em trai mấy chục năm nay, chúng tôi chờ thêm vài giờ có đáng gì”, Trung tá Chu Đức Khánh, Phó Đội trưởng Đội Đăng ký, quản lý cư trú, cấp và quản lý căn cước, Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an tỉnh Thái Nguyên nói những lời xúc động.

Thời điểm này, Đảng và Nhà nước đang có chương trình đẩy mạnh tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, bà cụ Lợi mong mỏi đến ngày đi lấy mẫu, gửi gắm ước nguyện cuối đời có thể tìm được em trai. “Các đồng chí ơi, bao giờ thì có kết quả ? ”, trước khi ra về, cụ Lợi nắm chặt tay cán bộ Công an và hỏi. Cả tổ lấy mẫu lặng đi, bởi ai cũng hiểu tất cả hy vọng, mong chờ về ngày đoàn tụ và niềm thương nhớ em trai đều đọng lại ở giọt máu thân nhân ấy.

Hoàn thành việc lấy mẫu cho cụ Lợi cũng đã quá 12h. Không kịp ăn trưa, tổ lấy mẫu vội vàng thu dọn máy móc, hồ sơ, khẩn trương di chuyển sang xã Cẩm Giàng cách đó khoảng 50km để thực hiện lịch thu nhận mẫu buổi chiều.

“Chúng tôi đã hẹn với bà con thì phải đến đúng giờ. Các thân nhân liệt sĩ đã mong mỏi bao nhiêu năm, không thể để họ tiếp tục phải chờ đợi thêm nữa”, Thượng tá Trương Thị Phương Chỉnh, Đội trưởng Đội Đăng ký, quản lý cư trú, cấp và quản lý căn cước, Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an tỉnh Thái Nguyên chia sẻ với chúng tôi.

Những câu chuyện giản dị, nghĩa tình như thế đã và đang diễn ra trên khắp mọi miền Tổ quốc những ngày qua. Và không phải đến hôm nay, những liệt sĩ vô danh mới được gọi tên. Ngay từ trước năm 2000, Việt Nam đã bắt đầu phân tích thử nghiệm công nghệ giám định ADN với quy mô ban đầu khoảng 30 mẫu hài cốt liệt sĩ/năm. Trải qua thời gian, công nghệ này từng bước được hoàn thiện, mở rộng và chuyển giao.

Bước sang năm 2013, việc ứng dụng giám định ADN để xác định danh tính liệt sĩ thiếu thông tin được đẩy mạnh. Khẳng định tầm quan trọng mang tính chiến lược, ngày 15/5/2013, Bộ Chính trị (Khóa XI) đã ban hành Chỉ thị số 24-CT/TW, tạo hành lang vững chắc đẩy mạnh công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ xuyên suốt giai đoạn đến năm 2020 và những năm kế tiếp.

Dẫu vậy, dòng chảy thời gian đã khiến các phương pháp truyền thống vấp phải rào cản lớn khi thông tin suy giảm, hài cốt bị phân hủy tự nhiên và nguồn thông tin huyết thống dần khuyết thiếu. Trước thách thức lớn này, một giải pháp mang tính cách mạng và toàn diện đã được đặt ra: thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu ADN tập trung quy mô toàn quốc, vừa đảm bảo lưu trữ dài hạn, vừa tối ưu hóa khả năng đối sánh tự động mỗi khi có mẫu hài cốt mới.

Bước ngoặt mở đường chính là Luật Căn cước 2023, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, thể hiện một tầm nhìn chiến lược. Từ thời điểm ấy, Đại tướng Tô Lâm, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) đã chỉ đạo sát sao và quyết liệt việc triển khai Luật Căn cước, đặt nền móng pháp lý vững chắc để tích hợp dữ liệu sinh trắc học ADN vào hệ thống dữ liệu quốc gia.

“Cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin trên toàn quốc là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, nhân văn; vừa là trách nhiệm, vừa là tình cảm và là sự tri ân thiêng liêng đối với các anh hùng liệt sĩ cùng thân nhân gia đình liệt sĩ” - Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an khẳng định.

Để cụ thể hóa tầm nhìn ấy, ngày 17/7/2024, Bộ Công an ban hành Kế hoạch số 356/BCA-C06, tiên phong thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính trong lực lượng Công an. Cao trào của hành trình tri ân được đánh dấu vào ngày 23/7/2024 khi Ngân hàng gen (ADN) liệt sĩ chưa xác định thông tin và thân nhân liệt sĩ chính thức được kích hoạt.

Đây là một "ngân hàng" độc nhất vô nhị — nơi lưu giữ những ký ức nặng tâm can nhưng sưởi ấm mọi con tim, nơi gìn giữ những tài sản vô giá của lịch sử và tình thân gia đình. Sự kiện này là bước chuyển trạng thái toàn diện từ chủ trương sang hành động thực tiễn rộng khắp, chuẩn bị chu đáo nhất cho hành trình dài tìm kiếm và trả lại tên cho khoảng 300.000 anh hùng, đưa các anh về lại đất mẹ thân thương.

Đáng chú ý, để giảm bớt gánh nặng cho người dân, toàn bộ chi phí từ khâu thu nhận, phân tích, giám định cho đến đối sánh và trả kết quả đều được miễn phí 100% bằng ngân sách nhà nước và nguồn lực xã hội hóa. Đây là minh chứng rõ nét nhất cho thấy Đảng và Nhà nước ta đã dành nguồn lực tối đa về cả công nghệ, trí tuệ lẫn tài chính cho sứ mệnh đặc biệt và thiêng liêng này.

Mệnh lệnh từ trái tim

Sau một năm chạy đua với thời gian để triển khai Kế hoạch số 356, đến tháng 7/2025, hành trình tri ân đã ghi nhận những kết quả vô cùng ý nghĩa: xác định thành công danh tính qua giám định ADN cho 15 hài cốt liệt sĩ. Những kết quả đối khớp thiêng liêng ấy không chỉ ghi nhận thành tựu vượt bậc của khoa học công nghệ, mà còn khép lại hành trình tìm kiếm đằng đẵng của các gia đình. Qua đó, khẳng định mạnh mẽ tính đúng đắn và hiệu quả mang tính đột phá của việc ứng dụng dữ liệu ADN kết hợp cùng dữ liệu căn cước.

Tiếp nối tinh thần ấy, ngày 22/3/2026, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã chính thức phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Hưởng ứng mệnh lệnh nhân văn đó, ngày 8/6/2026, Bộ Công an nhanh chóng ban hành Kế hoạch số 453/KH-BCA-C06, mở đợt cao điểm thu mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin. Kế hoạch tập trung đẩy nhanh tiến độ rà soát, cập nhật và chuẩn hóa dữ liệu; đồng thời mở rộng quy mô thu nhận mẫu sinh phẩm và nâng cao hiệu quả đối sánh, quyết tâm tạo nên một bước chuyển biến mang tính bước ngoặt cho Ngân hàng gen quốc gia.

Kể từ thời điểm này, Công an các tỉnh, thành phố trên cả nước đồng loạt mở đợt cao điểm ra quân với tinh thần quyết tâm cao nhất. Trong chiến dịch này, lực lượng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội giữ vai trò mũi nhọn, sát cánh và đôn đốc Công an cấp xã kiên trì thực hiện phương châm “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng”. Bằng sự tận tụy và trách nhiệm, các cán bộ, chiến sĩ ngày đêm rà soát, cập nhật thông tin của các liệt sĩ và thân nhân trên nền tảng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Dẫu đảm nhận nhiệm vụ nhiều gian nan và áp lực, lực lượng Công an luôn hành động bằng mệnh lệnh từ trái tim, chạy đua với thời gian để không làm chậm trễ hay bỏ lỡ bất kỳ cơ hội quý giá nào, quyết tâm xây dựng một cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ đầy đủ, chính xác và đồng bộ.

Việc thu thập dữ liệu ADN của thân nhân đã trở thành chìa khóa cấp thiết để “gọi tên” các liệt sĩ. Mỗi giọt máu gửi lại hôm nay chính là chiếc chìa khóa quý giá hướng đến ngày đoàn tụ thiêng liêng. Hành trình đi tìm tên cho các anh hùng liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị để lực lượng CAND thiết thực hưởng ứng phong trào thi đua “Ba Nhất”, mà hơn hết, đó là mệnh lệnh từ trái tim, là sự tri ân sâu sắc thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” cao đẹp của dân tộc.

Qua các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, vì nghĩa vụ quốc tế cao cả, đất nước ta có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ, trên 900.000 hài cốt liệt sĩ được an táng tại các nghĩa trang liệt sĩ, khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã an táng nhưng chưa xác định được danh tính, khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ từ khắp các chiến trường (trong nước và Lào, Campuchia) đang tiếp tục được tìm kiếm, quy tập; có khoảng 652.000 thương binh, 198.000 bệnh binh, hơn 132.000 mẹ Việt Nam anh hùng, 320.000 người bị ảnh hưởng bởi chất độc da cam/dioxin.

(Còn nữa)