Bài 2: Khi dữ liệu mở lối trở về

Từ "tìm kiếm bằng ký ức" sang "xác định bằng khoa học"

Mỗi ngày, trong phòng thí nghiệm của Viện Pháp y Quốc gia, Ths Chu Thị Thủy, Giám định viên ADN vẫn lặng lẽ miệt mài bên những mẫu hài cốt liệt sĩ. Với chị và các đồng nghiệp, mỗi chuỗi ADN được giải mã thành công không đơn thuần là một kết quả phân tích sinh học, mà còn là tia hy vọng đưa những người đã ngã xuống trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình.

Mới đây, chị đã xác định được một số mẫu ADN có tín hiệu trùng khớp với dữ liệu thân nhân liệt sĩ. Trong đó có trường hợp của liệt sĩ Phan Văn Cánh, quê xã Yên Nghĩa, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định (cũ), hy sinh tại Duy Hòa, Duy Xuyên, Quảng Nam. “Sau khi hoàn thành các bước phân tích trong phòng thí nghiệm, mẫu ADN của liệt sĩ Phan Văn Cánh cho kết quả trùng khớp với dữ liệu của thân nhân. Ngay lập tức tôi liên hệ với Sở Nội vụ và Cục Người có công để rà soát, đối chiếu thông tin trên bia mộ, đồng thời trực tiếp gọi điện cho gia đình liệt sĩ để xác minh thêm”, chị Chu Thị Thủy chia sẻ thêm với chúng tôi.

Đại diện gia đình ông Phan Quang Toàn (SN 1971), xã Tân Minh, tỉnh Ninh Bình cho biết, trên bia mộ ghi tên "Phan Văn Cách", hoàn toàn không có quê quán hay thông tin nhận biết khác. Tuy nhiên, địa điểm chôn cất tại nghĩa trang xã Duy Hòa, tỉnh Quảng Nam lại trùng khớp với địa điểm ghi trong giấy báo tử của gia đình. Chính vì chi tiết quan trọng này mà người thân đã quyết định đến Viện pháp y Quốc gia với hy vọng tìm được câu trả lời cuối cùng.

Từ những thông tin do gia đình cung cấp, kết hợp với kết quả ADN trùng khớp hoàn toàn theo dòng mẹ, chị Thủy có cơ sở kết luận ngôi mộ mang tên “Phan Văn Cách” thực chất là của liệt sĩ Phan Văn Cánh. Theo chị, nhiều năm trước, khi quy tập mộ từ các khu chôn cất tạm vào nghĩa trang, việc ghi chép còn rất thủ công. Chỉ cần nghe nhầm một chữ, cái tên "Phan Văn Cánh" có thể bị ghi thành "Phan Văn Cách" là điều không hề hiếm gặp.

Chị Thủy cho biết, trường hợp này không thể xác nhận theo phương pháp thực chứng vì thông tin trên bia mộ không đầy đủ và không chính xác. Phương pháp thực chứng chỉ áp dụng khi toàn bộ thông tin như họ tên, quê quán, đơn vị, ngày hy sinh... trùng khớp hoàn toàn với hồ sơ. Chỉ cần thiếu hoặc sai một phần thông tin thì bắt buộc phải giám định ADN mới có thể xác định chính xác danh tính hài cốt.

Thiếu tướng, TS. Vũ Văn Tấn, Cục trưởng Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (QLHC về TTXH), Bộ Công an chia sẻ rằng, bước đột phá lớn nhất hiện nay là lần đầu tiên Việt Nam xây dựng được hệ thống dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ tập trung, đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Hệ thống này kết nối, chia sẻ dữ liệu liên thông đến các đơn vị liên quan trên nền tảng hạ tầng do Đề án 06 và Nghị quyết 57 tạo dựng.

Giải thích cặn kẽ về vấn đề này, GS.TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho chúng tôi biết, khi các thông tin thực chứng và nhân chứng lịch sử ngày càng ít đi thì giám định ADN trở thành giải pháp tất yếu, gần như là lời giải duy nhất cho bài toán xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam.

Điểm khác biệt lớn nhất của Việt Nam so với nhiều quốc gia trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chính là nền tảng dữ liệu số kết nối toàn bộ quy trình xác định danh tính. Giám định ADN chỉ là một mắt xích. Muốn giám định thành công, phải trả lời được các câu hỏi: Liệt sĩ là ai? Thông tin cơ bản ra sao? Thân nhân nào còn sống và đủ điều kiện lấy mẫu? Đây không chỉ là bài toán sinh học, mà là bài toán dữ liệu. Đề án 06, với hạt nhân là Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, chính là chìa khóa giải bài toán đó.

Nếu công nghệ giải trình tự gen là công cụ "đọc" thông tin di truyền, thì Đề án 06 chính là hạ tầng giúp "kết nối" thông tin ấy với hồ sơ lịch sử, Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và Ngân hàng Gen thân nhân, tạo thành chuỗi dữ liệu số khép kín phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đề án 06 không làm thay công nghệ giám định ADN, nhưng tạo ra nền tảng liên thông giữa các nguồn dữ liệu rời rạc, giúp truy vết thân nhân, lựa chọn đúng đối tượng lấy mẫu, nâng cao hiệu quả đối sánh và rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện.

Có thể nói, Đề án 06 đóng vai trò là nền tảng chiến lược. Về lâu dài, một hệ sinh thái dữ liệu hoàn chỉnh phục vụ xác định danh tính liệt sĩ sẽ được hình thành, bao gồm: Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ, dữ liệu ADN hài cốt, dữ liệu nghĩa trang, dữ liệu quy tập cùng dữ liệu lịch sử.

Phía sau mỗi kết quả xác định danh tính là một hành trình đặc biệt: hành trình của một bộ hồ sơ đi qua nhiều tầng dữ liệu, nhiều cơ quan, công nghệ và hàng nghìn con người lặng thầm làm việc vì một mục tiêu chung: đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình.

Mọi hành trình đều bắt đầu từ những bộ hồ sơ liệt sĩ còn thiếu thông tin. Theo thông tin từ Bộ Nội vụ, quy trình bắt đầu từ việc rà soát và số hóa hồ sơ liệt sĩ gốc. Những quân trang đã bạc màu, những cuốn nhật ký chiến trường hay hồ sơ quy tập được thu thập, làm sạch và chuyển thành dữ liệu số. Đó có thể là hồ sơ được lập từ nhiều chục năm trước, một bản trích lục quy tập, thông tin về đơn vị chiến đấu, quê quán, vị trí an táng hoặc những tư liệu ít ỏi còn lưu giữ qua những năm tháng chiến tranh.

Từ những dữ liệu tưởng chừng rời rạc, Bộ Công an phối hợp với Bộ Nội vụ, Bộ Quốc phòng và các địa phương tiến hành rà soát, đối chiếu, chuẩn hóa và số hóa toàn bộ thông tin. Thời gian tới, mỗi trường dữ liệu được kiểm tra, mỗi thông tin được xác minh sẽ tạo nên một hồ sơ điện tử thống nhất, sẵn sàng bước vào giai đoạn truy tìm thân nhân.

Đến nay, lực lượng Công an đã rà soát, cập nhật thông tin của 759.231 liệt sĩ, 313.172 thân nhân trong diện thu mẫu của 202.256 liệt sĩ.

Trong đó, căn cứ danh sách 696.908 liệt sĩ do Bộ Nội vụ cung cấp, lực lượng Công an đã rà soát, cập nhật được: 675.941 liệt sĩ, đã cập nhật 272.943 thân nhân trong diện thu mẫu của 174.078 liệt sĩ.

Ngoài ra, lực lượng Công an đã chủ động phối hợp chính quyền địa phương rà soát, cập nhật thêm thông tin của 83.290 liệt sĩ ngoài danh sách của Bộ Nội vụ cung cấp, đã cập nhật 40.229 thân nhân trong diện thu mẫu của 28.178 liệt sĩ.

Dữ liệu dân cư trở thành "bản đồ" tìm người thân

Đại tá Trần Hồng Phú, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát QLHC về TTXH thông tin, Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã mở ra một phương thức hoàn toàn mới. Từ thông tin của những anh hùng, liệt sĩ, lực lượng Công an khai thác dữ liệu dân cư để xác minh quan hệ gia đình và quá trình thay đổi nơi cư trú qua nhiều thế hệ, lựa chọn những thân nhân đủ điều kiện lấy mẫu sinh phẩm phục vụ công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp ADN.

Những dữ liệu ấy được kết nối, phân tích và đối chiếu để dựng lại sơ đồ huyết thống của gia đình liệt sĩ. Một người con, một người cháu hay một người em ở cách quê hương hàng trăm cây số vẫn có thể được hệ thống xác định chính xác nhờ dữ liệu dân cư được cập nhật liên tục. Dữ liệu dân cư không chỉ giúp tìm đúng người, mà còn giúp lựa chọn đúng người có đủ điều kiện tham gia giám định ADN.

Từ sơ đồ huyết thống, lực lượng Công an xác định người phù hợp nhất (mẹ ruột, anh chị em cùng mẹ, con gái của chị em gái, cháu ngoại...). Trong nhiều trường hợp, để tìm được một người đủ điều kiện lấy mẫu, cán bộ Công an phải đi qua nhiều địa phương, gặp gỡ nhiều gia đình, xác minh nhiều mối quan hệ đã thay đổi qua hàng chục năm. Mỗi mẫu ADN được thu nhận vì thế không chỉ mang giá trị khoa học, mà còn chứa đựng niềm hy vọng của cả một gia đình, dòng họ.

Đặc biệt, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho thân nhân các anh hùng liệt sĩ tham gia hành trình tìm lại tên tuổi cho người thân, Trung tâm Dữ liệu quốc gia về dân cư đã triển khai chức năng "Kết nối thân nhân liệt sĩ" trên ứng dụng VNeID.
Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người dân có thể tra cứu thông tin liệt sĩ, gửi yêu cầu kết nối, bổ sung thông tin và đăng ký tham gia chương trình thu nhận mẫu ADN. Mọi yêu cầu đều được chuyển đến Công an cấp xã để xác minh, tạo lập dữ liệu, liên kết với hồ sơ liệt sĩ và phối hợp thu nhận mẫu sinh phẩm ADN theo quy định.

Giá trị của dữ liệu và giám định ADN không chỉ nằm ở những thuật toán hay chỉ số sinh học mà được đo bằng nước mắt vỡ òa của những gia đình mòn mỏi đợi chờ.

Cuối tháng 6 vừa qua, bà Nguyễn Thị Bóng (SN 1963), trú tại xã Chí Minh, TP Hải Phòng lặng người khi cầm kết quả giám định ADN xác nhận: hài cốt anh trai bà là liệt sĩ Nguyễn Thiện Quyết đang yên nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Cơ (Gia Lai cũ). Bà Nguyễn Thị Bóng nghẹn ngào: "Sau bao nhiêu năm, gia đình tôi mới biết chính xác anh mình nằm ở đâu. Hóa ra ngôi mộ mà gia đình vẫn chăm sóc, thắp hương suốt hơn 20 năm qua lại không phải của anh”.

Năm 1973, gia đình nhận giấy báo tử của liệt sĩ Nguyễn Thiện Quyết rồi lặn lội tìm kiếm khắp nơi nhưng vô vọng. Đến năm 2000, nhận tin có phần mộ mang tên anh tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Dương Minh Châu (tỉnh Tây Ninh cũ), gia đình vào đối chiếu. Thấy thông tin trùng khớp với Bằng Tổ quốc ghi công và lý lịch, năm 2001, chính quyền địa phương đã tổ chức lễ đón nhận, truy điệu và an táng hài cốt về nghĩa trang quê nhà tại xã Tứ Xuyên, Tứ Kỳ, Hải Dương (cũ) — nay là xã Chí Minh, TP Hải Phòng.

Nay tìm đúng anh Quyết, niềm vui lại đi cùng nỗi day dứt mới. Bà Bóng trăn trở, mong các cơ quan chức năng tiếp tục xác định danh tính, để người liệt sĩ đang nằm trong ngôi mộ mà gia đình bà từng chăm sóc suốt hơn hai thập kỷ qua cũng sớm được trở về đúng với người thân của mình. Câu chuyện của gia đình bà Nguyễn Thị Bóng chỉ là một trong rất nhiều minh chứng cho giá trị của Cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ.

Việc số hóa và đồng bộ dữ liệu cũng cho phép hệ thống xử lý, đối sánh hàng nghìn mẫu ADN trên phạm vi cả nước cùng một thời điểm, thay vì phải rà soát thủ công từng hồ sơ như trước đây. Điều đó không chỉ nâng cao tốc độ, hiệu quả mà còn mở rộng cơ hội trả lại danh tính cho nhiều liệt sĩ hơn. Khi dữ liệu mở lối trở về, khoảng cách không gian và thời gian như được xóa nhòa.

Công nghệ, chuyển đổi số và khoa học di truyền không chỉ giải một bài toán kỹ thuật, mà đang thực hiện sứ mệnh nhân văn cao cả: trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ, khép lại nỗi mong mỏi suốt nhiều thập kỷ của biết bao gia đình.