Áp dụng mô hình phi tập trung trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế

Trình bày tóm tắt Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, dự thảo nghị quyết chỉ áp dụng cho việc phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Tuy nhiên, nghị quyết cũng mở ra việc cho phép áp dụng một số quy định có thể áp dụng chung cho việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của Nhà nước, Chính phủ, cơ quan nhà nước Việt Nam và điều này được thể hiện tại khoản 2 Điều 20 của dự thảo nghị quyết.

Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, đặc biệt là ý kiến của Chánh án TAND tối cao về việc áp dụng nghị quyết không ảnh hưởng đến tính độc lập của cơ quan tư pháp trong hoạt động xét xử, Cơ quan chủ trì soạn thảo đã thống nhất với Cơ quan chủ trì thẩm tra bổ sung quy định tại khoản 2 Điều 2 dự thảo nghị quyết như sau: “Nghị quyết này không áp dụng đối với cơ quan tài phán Việt Nam có thẩm quyền khi giải quyết vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế theo khoản 1 Điều 3 của Nghị quyết này.

Về xác định Cơ quan chủ trì tại Điều 12 dự thảo nghị quyết, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú nêu rõ, việc xác định Cơ quan chủ trì theo hướng chuyên môn hóa tập trung hay phi tập trung còn phụ thuộc vào mô hình tổ chức bộ máy giải quyết tranh chấp ở từng quốc gia và Việt Nam hiện nay đang áp dụng mô hình phi tập trung. Theo đó, mô hình này khả thi và thuận lợi trong bối cảnh Việt Nam nhằm đảm bảo sự linh hoạt, có kết hợp giữa chuyên môn và sự hiểu biết chuyên ngành của cơ quan liên quan, chuyên môn và kinh nghiệm pháp lý quốc tế từ cơ quan đại diện pháp lý; và không yêu cầu đầu tư nguồn lực lớn trong thời gian ngắn; có tác động tích cực đến công tác đào tạo, bồi dưỡng.

Về chế độ chính sách cho người làm công tác phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế tại Điều 18 của dự thảo nghị quyết, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú đề cập về tính hợp lý của các chính sách đặc thù. Các mức Chính phủ đề xuất đều là những mức đã được quy định trong các Nghị quyết hiện hành như Nghị quyết số 179/2025/QH15 về xây dựng pháp luật, Nghị quyết 250/2025/QH15 và trên cơ sở xác định người trực tiếp làm công tác phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế là các chuyên gia, người có trình độ cao tham gia vào công tác hội nhập quốc tế. Do khối công lượng công việc của các cơ quan tổ chức là khác nhau nên dự thảo nghị quyết đã phân chia thành các nhóm chế độ, chính sách áp dụng cho từng nhóm đối tượng khác nhau để đảm bảo tính hợp lý và tính khả thi.

Cơ quan chủ trì soạn thảo và Cơ quan chủ trì thẩm tra đã thống nhất chỉnh lý Điều 18 của dự thảo nghị quyết theo hướng người trực tiếp tham gia giải quyết vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế tại Cơ quan đại diện pháp lý và Cơ quan chủ trì được hỗ trợ hàng tháng không quá 300% mức lương theo hệ số lương hiện hưởng (không bao gồm phụ cấp) đối với thời gian tham gia trực tiếp giải quyết vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế. Nội dung này đã được quy định và chỉnh lý tại khoản 3 Điều 18 của dự thảo Nghị quyết.

Báo cáo tóm tắt ý kiến về việc tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo nghị quyết, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính thống nhất với nhiều nội dung đã được Chính phủ nghiên cứu tiếp thu và chỉnh lý tại dự thảo nghị quyết. Tuy nhiên, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, nghiên cứu tiếp thu và giải trình đầy đủ, thuyết phục các ý kiến xác đáng của đại biểu Quốc hội được nêu tại Báo cáo số 899/BC-VPQH ngày 13/04/2026 của Văn phòng Quốc hội.

Về phạm vi và đối tượng áp dụng, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành với việc loại trừ đối tượng áp dụng của nghị quyết đối với cơ quan tài phán Việt Nam có thẩm quyền để bảo đảm nguyên tắc độc lập xét xử. Tuy nhiên, đề nghị báo cáo làm rõ hơn phạm vi tiếp cận của nghị quyết để bao quát các trường hợp Nhà nước Việt Nam, doanh nghiệp nhà nước Việt Nam là bên khởi kiện hoặc có quyền phản tố trong mối quan hệ với đối tác nước ngoài.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản tán thành với nội dung giải trình về việc giữ nguyên mô hình tổ chức bộ máy giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế theo hướng phi tập trung trên cơ sở thực tiễn, điều kiện nguồn lực hiện có của Việt Nam.

Tuy nhiên, về lâu dài, đề nghị Chính phủ tổng kết, đánh giá việc thực hiện mô hình phi tập trung hiện nay; tham khảo kinh nghiệm quốc tế để trên cơ sở đó xem xét, nghiên cứu lộ trình từng bước xây dựng mô hình tập trung, bảo đảm chuyên nghiệp hóa đầu mối xử lý các tranh chấp đầu tư quốc tế.

Bên cạnh đó, đề nghị tiếp tục đánh giá, cân nhắc kỹ lưỡng việc giao Cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài làm Cơ quan chủ trì giải quyết vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế trong trường hợp cơ quan trực tiếp có hoặc đề xuất biện pháp bị kiện hoặc bị đe dọa kiện là cơ quan tiến hành tố tụng, nhằm bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn và phù hợp với yêu cầu năng lực chuyên môn sâu về pháp lý, tố tụng quốc tế.

Liên quan đến chế độ, chính sách cho người làm công tác phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế đa số Thường trực Ủy ban tán thành với việc chỉnh lý tại khoản 3 Điều 18 của dự thảo nghị quyết nhằm bảo đảm tính công bằng, phù hợp với thực tiễn và đúng đối tượng, đúng mức độ tham gia thực tế. Tuy nhiên, có ý kiến không đồng ý việc mở rộng đối tượng được hưởng phụ cấp tăng thêm hàng tháng 300% mức lương như tại dự thảo nghị quyết. Việc áp dụng các chính sách này cần được sự cho phép của cấp có thẩm quyền và đánh giá tác động cụ thể đến chi ngân sách nhà nước và công bằng với các ngành, lĩnh vực khác.

Kết luận nội dung này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đề nghị, Chính phủ chỉ đạo, rà soát một số nội dung, nghiên cứu kỹ lưỡng các ý kiến của đại biểu Quốc hội đã thảo luận tại tổ, hội trường và ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại phiên họp để tiếp thu, giải trình đầy đủ, thấu đáo, đảm bảo tính thuyết phục...