Sự ràng buộc về mặt pháp lý của tổ chức giám định và giám định viên ở các Bộ, ngành, địa phương còn sơ sài. Có nơi quan niệm khi cơ quan tố tụng trưng cầu giám định thì việc họ làm hay không, làm như thế nào, nhanh chậm giống như sự giúp đỡ, mà với vai trò giúp thì không thể ép hay bắt bẻ gì họ. Cũng bởi lẽ ấy, ngay cả khi giám định viên là người trực tiếp giám định, cần có mặt tại phiên tòa thì họ vẫn coi đề nghị của tòa như lời mời, đi hay không "tuỳ tâm". Thế mới có chuyện, tòa đã khai mạc mà giám định viên không thấy đâu.
Điển hình như phiên tòa xử vụ tham ô và lập quỹ trái phép xảy ra ở Trường Nghiệp vụ Thể dục thể thao, TAND quận Ninh Kiều (Cần Thơ) xét xử. Do các bị cáo không đồng tình việc xác định thiệt hại của ngân sách Nhà nước trong vụ việc, đại diện của các bị cáo đã yêu cầu triệu tập giám định viên (thuộc Sở Tài chính TP Cần Thơ). Tòa đã gửi giấy mời giám định viên có mặt đúng ngày giờ, nhưng đến hôm xử, giám định viên vẫn biệt tăm, HĐXX rốt cuộc phải thông báo hoãn phiên tòa sau khi tìm đủ mọi cách liên lạc với giám định viên đều không được, gọi điện thì tắt máy! Đây là lần thứ hai TAND quận Ninh Kiều phải hoãn phiên tòa liên quan đến việc giám định tài chính.
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự (TTHS), thời hạn điều tra vụ án trong trường hợp rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng là 4 tháng. Thời hạn này có thể được gia hạn tới 3 lần, tổng cộng tối đa là 1 năm. Thời hạn 1 năm để điều tra án là quãng thời gian dài và chỉ thực hiện trong một số vụ án nghiêm trọng, phức tạp, còn bình thường VKS cân nhắc cụ thể để tránh phê chuẩn việc gia hạn quá nhiều, quá dài sẽ không đảm bảo tiến độ điều tra, xử lý án theo quy định. Thế nhưng, xem lại những vụ án tham nhũng, kinh tế, có vẻ như quãng thời gian 1 năm chưa phải đủ để thụ lý, có vụ kéo dài nhiều năm, cá biệt có khi đến 4-5 năm.
Về luật pháp, mặc dù quy định khống chế thời hạn điều tra nhưng luật cũng bỏ ngỏ một cửa cho cơ quan tố tụng áp dụng, đó là trong trường hợp đặc biệt thì VKSND Tối cao sẽ xem xét để gia hạn. Bởi vậy, việc kéo dài nhiều năm nếu lách vào quy định mở trên thì vẫn không phạm luật.
Các vụ án tham nhũng, kinh tế điểm trong thời gian qua thường kéo dài thời hạn điều tra trên 1 năm. Trong khi đó, do là án điểm, dư luận đặc biệt quan tâm và Ban Chỉ đạo Phòng, chống tham nhũng Trung ương cũng thường xuyên đốc thúc. CQĐT chịu nhiều sức ép về vấn đề này khi sự chậm trễ thường được quy cho hoạt động điều tra. Nếu quan niệm như vậy thì quả "oan" cho cơ quan này bởi sự nhanh chậm phụ thuộc một ẩn số: kết luận giám định. Cơ quan CSĐT được thực hiện các hoạt động điều tra theo luật định như hỏi cung, thu thập vật chứng, tài liệu, lấy lời khai người liên quan… Còn hoạt động giám định, chỉ trừ giám định kỹ thuật hình sự, pháp y có chuyên trách, còn lại các mảng thuộc kinh tế, giao thông, công trình, hạ tầng…, CQĐT chỉ có cách duy nhất: ra quyết định trưng cầu giám định. Có quyền ra quyết định, gửi đi, và chờ… Vậy thôi!
Ví như vụ án xảy ra tại Công ty Xăng dầu Hàng không từng xôn xao dư luận năm 2004. Các hoạt động tố tụng gần như đủ cả, nhưng cốt lõi vụ án lại nằm ở kết luận giám định thiệt hại. Sau khi vụ án được khởi tố, điều tra, việc trưng cầu giám định được CQĐT đốc thúc ngay. Ngày 18/5/2006, giám định viên của Bộ Kế hoạch và Đầu tư nhận được phiếu chuyển đơn của VKSND Tối cao về việc khiếu nại quyết định giám định của các bị can Lê Anh Văn, Huỳnh Tấn Hiền, Nguyễn Anh Dũng về mức hao hụt trong tiếp nhận, bơm rót, bảo quản nhiên liệu giữa Công ty Xăng dầu Hàng không với Công ty cổ phần Dầu khí Đông Xuyên.
Sau khi nghiên cứu nội dung khiếu nại của các bị can, giám định viên Bộ Kế hoạch và Đầu tư trả lời: Việc tính toán qua giám định là tính ra số thiệt hại mà Xí nghiệp Thương mại Dầu khí Hàng không miền Nam đã vi phạm theo các hợp đồng đã ký kết với Công ty cổ phần Dầu khí Đông Xuyên khi không chuyển tải dầu Jet A1 theo hợp đồng ban đầu nhưng vẫn được thanh toán để tạo chênh lệch làm thiệt hại cho Nhà nước hơn 1 triệu lít dầu Jet A1 15 độ C. Thiệt hại này quy tiền thời điểm tương ứng là hơn 6,3 tỷ đồng.
Văn bản của Bộ Kế hoạch và Đầu tư do Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ Lê Chí Hiển ký, khẳng định: "Căn cứ mà các giám định viên tính tỷ lệ hao hụt cho các công đoạn ở đây là dựa trên các căn cứ của hợp đồng được ký kết giữa Xí nghiệp Thương mại Dầu khí Hàng không miền Nam với Hợp tác xã Mê Kông, cho nên thắc mắc của các bị can là không đúng. Giám định viên Bộ Kế hoạch và Đầu tư khẳng định việc tính toán trả lời theo yêu cầu của cơ quan CSĐT ngày 4/1/2006 là hoàn toàn hợp pháp". Bộ này cũng đề nghị VKSND Tối cao căn cứ vào kết luận giám định viên đã cung cấp cho cơ quan CSĐT để làm căn cứ kết luận.
Nhưng theo nhận định của HĐXX, việc xác định hành vi vi phạm của các bị cáo chủ yếu được căn cứ vào thiệt hại để xem xét, định tội danh. Tuy nhiên, khi kết quả thiệt hại vẫn chưa đảm bảo thì việc xét xử khó khách quan, công bằng. Tòa yêu cầu giám định viên phải làm rõ các căn cứ trong cách tính thiệt hại rồi mới tiếp tục xét xử, đảm bảo không để lọt tội phạm cũng như tránh làm oan người vô tội. Tổng thiệt hại về vật chất của vụ án được xác định hơn 40 tỷ đồng, trong đó phần lớn thiệt hại liên quan đến vấn đề hao hụt trong chuyển tải dầu.
Theo tính toán của cơ quan giám định, có 3 phương án có thể xác định được mức thiệt hại này và cuối cùng, cơ quan giám định quyết định chọn phương án tính thiệt hại bằng cách chia bình quân của ba mức để quy trách nhiệm cho các bị cáo. Tại phiên tòa, giám định viên thừa nhận việc trưng cầu giám định của cơ quan điều tra nhưng không đủ tài liệu nên mới đưa ra ba phương án nói trên.
Sau nhiều lần VKS trả hồ sơ, yêu cầu điều tra bổ sung, vụ việc lại tiếp tục được trưng cầu giám định. Ngày 12/8/2008, cơ quan CSĐT Bộ Công an trưng cầu giám định viên Bộ Kế hoạch và Đầu tư tham gia giám định xác định thiệt hại trong vụ án. Đến ngày 28/8/2008, Bộ Kế hoạch và Đầu tư có văn bản gửi cơ quan CSĐT: "Theo quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Kế hoạch và Đầu tư ban hành tại Nghị định số 61/NĐ-CP ngày 6/6/2003 của Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư không có chức năng quản lý Nhà nước đối với những vấn đề mà cơ quan CSĐT trưng cầu giám định, do vậy không thể cử giám định viên thực hiện giám định theo yêu cầu của quý cơ quan".
Trả lời của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, xét ra đúng lý. Bởi lẽ, Khoản 3, Điều 28, Pháp lệnh Giám định tư pháp ghi rõ: "Tổ chức giám định tư pháp, tổ chức chuyên môn, người giám định tư pháp phải từ chối nhận trưng cầu giám định nếu không có đủ trang thiết bị, phương tiện để thực hiện giám định, nội dung yêu cầu giám định không thuộc chuyên môn". Văn bản này cũng gợi ý: Đề nghị cơ quan CSĐT Bộ Công an xem xét, trưng cầu giám định viên Bộ Giao thông vận tải thực hiện, song trên thực tế, cơ quan này cũng không có bộ phận chuyên trách.
Hay các vụ án gần đây liên quan hành vi chặt trộm cây gỗ sưa. Trong danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm được Chính phủ ban hành kèm theo Nghị định 32/NĐ-CP ngày 30/6/2006 thì cây sưa hay còn gọi là huê mộc vàng, trắc thối có tên khoa học là Dalbergia tonkinesis thuộc nhóm 1A, nhóm thực vật có giá trị đặc biệt về kinh tế, khoa học và môi trường, số lượng còn ít trong tự nhiên hoặc có nguy cơ tuyệt chủng, nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Hiện, chỉ có Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt
Trong vụ Lê Văn Thái, chủ một trong hai kho gỗ sưa lớn bị Công an Bắc Ninh bắt, kết quả giám định của Viện Khoa học Lâm nghiệp cho hay, trong số gỗ bị thu giữ chỉ có 4,467m3 gỗ hộp và 0,624m3 gỗ tròn là gỗ sưa, còn lại là gỗ hương và gỗ cẩm lai. Rồi nữa, giám định hơn 40 mẫu gỗ khác nhau, mỗi loại phải chi vài triệu đồng kinh phí, ai duyệt cho?
Còn trong vụ 33 đối tượng chặt trộm gỗ sưa ở Hà Nội, ban đầu người ta tính thiệt hại lên tới hàng chục tỷ đồng (cách tính này dựa theo suy luận, mỗi cây sưa bán ở thị trường trên dưới 1 tỷ)! Nhưng các nhà điều tra thì không thể tính theo kiểu ước đoán đó. Tất cả mẫu gỗ sưa đều được đưa đi giám định, kết quả chỉ có một phần trong số gỗ thu được là gỗ sưa. Giá trị thiệt hại cũng không phải hàng chục tỷ mà chỉ có 312 triệu đồng. Với thiệt hại ở mức này, tổng chi phí giám định mà Công an Hà Nội bỏ ra hơn 30 mẫu gỗ còn lớn hơn. Chi phí này cũng chỉ có cách duy nhất là lấy từ kinh phí điều tra. Trong điều kiện ngân sách eo hẹp, đây quả là bài toán khó cho Công an địa phương.
Các lĩnh vực chuyên môn xem ra vẫn không tìm được hướng gỡ, còn hoạt động điều tra thì mặc nhiên thuộc trách nhiệm của CQĐT. CQĐT được giao quyền điều tra, được quyền trưng cầu giám định, nay cái quyền trưng cầu đó vẫn nguyên nhưng bế tắc giám định, biết dựa vào đâu để kết luận?
