Vì sao Washington quyết định đàm phán với Taliban?

Sau khi được thông qua trong một phiên họp kín của Hội đồng quân sự do Tổng thống Obama đứng đầu tại Nhà Trắng, quyết định trên được đánh giá bắt nguồn từ những kết quả đáng thất vọng trong chiến dịch quân sự hồi tháng 2 vừa qua của lực lượng quân đồng minh tại khu vực tây nam Afghanistan, khiến cho Washington mất hết hy vọng có thể tiêu diệt được lực lượng Taliban.

Tuy nhiên, theo ý kiến của giới quan sát, cơ hội để có thể đạt được thỏa thuận là không nhiều, do phe Taliban luôn kiên quyết đòi khôi phục lại những đạo luật Sharia hà khắc.

Phiên họp bí mật

Thông tin về một phiên họp bí mật tại Nhà Trắng về tình hình Afghanistan và Pakistan (diễn ra hôm 12/3) đã chính thức được tiết lộ trên trang web của Tổng thống Mỹ. Phiên họp dưới sự chủ trì của Tổng thống Barack Obama với sự tham gia của một loạt quan chức cao cấp - tướng James Jones (Cố vấn An ninh quốc gia), Ngoại trưởng Hillary Clinton và phó của bà là Jack Lew, Đô đốc Michael Mullen (Chủ tịch Bộ Tổng tham mưu liên quân), Richard Holbrooke (đại diện đặc biệt của Tổng thống về Afghanistan) và Karl Eikenberry (Đại sứ Mỹ tại Kabul) - có nội dung chủ yếu là bàn bạc về khả năng đàm phán với lực lượng Taliban tại Afghanistan.

Khả năng Nhà Trắng sẽ buộc phải ngồi vào bàn đàm phán với Taliban đã được nhắc tới nhiều trong thời gian qua, sau kết quả đáng thất vọng của chiến dịch quân sự tại thị trấn Marja ở phía tây nam Afghanistan.

Với mật danh là "Moshtarak", đây được coi là chiến dịch quân sự có quy mô lớn nhất của lực lượng liên quân kể từ năm 2001 - có sự tham gia của 15 ngàn binh sĩ trong Lực lượng Hỗ trợ an ninh quốc tế (ISAF). Bất chấp việc giới lãnh đạo Lầu Năm Góc tuyên bố thắng lợi - kèm theo hình ảnh Bộ trưởng Quốc phòng Robert Gates đi dạo trên một đường phố của thị trấn "mới được giải phóng" trong sự hộ tống của lính thủy đánh bộ Mỹ - nhận định chung của các chuyên gia quân sự đều cho rằng đây là một chiến dịch thất bại.

"Tại Marja vẫn lặp lại một kịch bản thông thường nhất mà quân đội chúng ta đã gặp tại Afghanistan: quân Taliban đơn giản chỉ rời bỏ các khu vực có chiến sự hay ẩn náu trong tầng lớp cư dân địa phương - nhà phân tích quân sự David Fanger nhận xét - Các đơn vị quân đội đã giành được một chiến thắng mang ý nghĩa chiến thuật khi chiếm được một vài khu dân cư. Còn về mặt chiến lược thì chúng ta đã thua: kết quả của chiến dịch này chỉ là thêm vài ngàn người chạy tị nạn, sự chống đối liên tục của các nhóm quân Taliban được phân tán chuyên tấn công vào những vị trí đã chuẩn bị trước".

Chiến lược mới cho Afghanistan

Chiến dịch quân sự tại Marja được coi là thử thách nghiêm túc đầu tiên đối với "chính sách Afghanistan" được công bố hồi tháng 12/2009 của Tổng thống Obama. Khi đó, ông chủ Nhà Trắng đã đề xuất tăng thêm 30 ngàn quân, nâng tổng số quân Mỹ đồn trú tại khu vực này lên tới 100 ngàn. Washington cũng lên kế hoạch vào mùa xuân và hè năm nay sẽ tiến hành hàng loạt những chiến dịch quy mô tại "vành đai Taliban" ở miền Nam Afghanistan, và "Moshtarak" chính là chiến dịch đầu tiên trong kế hoạch này.

Trong quá trình triển khai những chiến dịch kiểu này, Lầu Năm Góc dự định đánh bật các tay súng Taliban ra khỏi những điểm dân cư do họ kiểm soát, xóa bỏ nguồn thu nhập từ buôn bán ma túy và cả những nguồn cung cấp hậu cần. Theo dự tính của giới lãnh đạo Mỹ, người dân địa phương dần dần sẽ tách khỏi Taliban, ủng hộ các lực lượng liên quan và các quan chức được cử đến từ Kabul . Cuối cùng, Mỹ sẽ thiết lập được mối quan hệ với các bộ lạc địa phương, đặc biệt là những bộ lạc có ảnh hưởng và truyền thống lâu đời nhất. 

Quá trình này cũng được Nhà Trắng dự định thúc đẩy về mặt vật chất. Ngay sau khi hoàn tất chiến dịch quân sự tại Marja, tại đây đã xuất hiện các nhân viên của Bộ Ngoại giao Mỹ, cũng như từ phái đoàn dân sự của NATO tại Afghanistan . Nhiệm vụ của họ là phổ biến rộng rãi thông tin về chương trình hỗ trợ kinh tế cho người dân Marja và các khu làng lân cận: khôi phục các trường học, lắp đặt các tấm pin mặt trời trên mái nhà, sửa chữa đường sá và mở rộng diện tích gieo trồng v.v... trong đó sẽ sử dụng nhân công là người địa phương.

Mặt khác, các nhà chức trách Mỹ và ISAF cũng bắt đầu chi trả tiền bồi thường cho các nạn nhân: gia đình một dân thường bị thiệt mạng vì giao tranh được trả 2.500 USD, người bị thương được 1.500 USD. Xe ôtô bị hư hỏng được trả từ 500 đến 2.500 USD, tổn thất vì mùa màng được trả 500 USD. Đối với người dân Afghanistan , đây chắc chắn là một số tiền không hề nhỏ.

Một xu hướng khác trong chiến lược mới của Mỹ và các đối tác trong ISAF tại Afghanistan chính là lôi kéo các phần tử Taliban ôn hòa quay trở về với chính phủ. Để thúc đẩy cho tiến trình này, Tổng thống Hamid Karzai trong một hội nghị hồi tháng 1 vừa qua tại London đã đề xuất thành lập một quỹ hỗ trợ quốc tế, và ý tưởng này đã nhận được sự ủng hộ nhiệt tình.

"Chúng tôi muốn có sự chia rẽ trong hàng ngũ quân phiến loạn bằng cách sử dụng đồng thời cả các biện pháp quân sự và chính trị. Phần lớn những tay súng Taliban đều không phải là những kẻ cuồng tín bất trị. Họ thường bị lôi kéo tham gia chiến đấu với mức lương 10 USD mỗi ngày" - một nhà ngoại giao phương Tây tham gia việc soạn thảo ý tưởng trên giải thích.  Cũng cần biết thêm là chỉ mới một tháng trước, Ngoại trưởng Hillary Clinton đã nhắc tới nhu cầu cung cấp tài chính cho chương trình "đưa các tay súng Taliban trở về với đời sống dân thường" trong khi trình bày dự thảo ngân sách của Bộ Ngoại giao Mỹ cho năm 2011.

Những nỗ lực đầu tiên

Chính quyền Obama đã đặt rất nhiều kỳ vọng vào chiến lược mới này. Thành công của nó có thể cho phép Obama bắt đầu rút quân Mỹ về nước trong năm 2011, đồng nghĩa với một khởi đầu tuyệt vời cho chiến dịch tranh cử nhiệm kỳ hai. Tuy nhiên kết quả của chiến dịch tại Marja lại đang đe dọa những kế hoạch này. Đó là lý do khiến Washington càng nung nấu thêm quyết tâm phải nhanh chóng đàm phán với Taliban, thậm chí không chỉ với các phần tử ôn hòa. "Giờ đây không ai còn tranh cãi liệu có nên đàm phán hay không với Taliban. Vấn đề chỉ là khi nào sẽ chính thức thực hiện kế hoạch này".

Cần nói thêm, bản thân chính quyền Afghanistan cũng đang nỗ lực đàm phán với các đại diện Taliban, dù vẫn chưa thành công. Những cuộc đàm phán đầu tiên được tổ chức dưới sự trung gian của nhà Vua Arập Xêút Abdullah ngay từ hè năm 2008 tại Mecca . Vài tuần trước đây, đến lượt Chính phủ Maldives xác nhận, các cuộc đàm phán giữa chính quyền Afghanistan với phe đối lập đã diễn ra trên lãnh thổ của họ từ tháng 1/2010.

Cho dù đại diện Holbrooke của Tổng thống Mỹ khi bình luận về kết quả cuộc gặp tại Maldives vẫn lớn tiếng rằng, "Mỹ không bao giờ ngồi vào bàn đàm phán với những kẻ không chịu cắt đứt mối quan hệ với Al-Qaeda", nhưng các chuyên gia đều tin chắc rằng, cuộc gặp trên đã được Washington bật đèn xanh.

Cũng theo đánh giá của họ, những cuộc gặp kiểu này nếu không có sự tham gia trực tiếp của Mỹ sẽ chẳng có mấy ý nghĩa, do Taliban hiểu rất rõ rằng, ai chính là người đưa ra quyết định tại Afghanistan. Trước khi đưa ra quyết định cuối cùng, hai bên vẫn đang có những bước đi thăm dò. Cụ thể là Nhà Trắng đang muốn tìm hiểu, Taliban sẽ đưa ra những yêu cầu nào, và phương án thỏa hiệp nào có thể khiến họ chấp thuận.

Nhiều dấu hiệu cho thấy, Washington đang dự định sẽ tự đứng ra đàm phán trực tiếp với Taliban. Khả năng đạt được bất kỳ một thỏa thuận nào sẽ không cho phe Cộng hòa có cơ hội biến những thất bại tại Afghanistan thành chủ đề giành ưu thế, tương tự như ông Obama đã có được khi tận dụng những thất bại của chính quyền Bush tại Iraq.

Kế hoạch đàm phán của Washington hiện vẫn còn không ít những thế lực chống đối có ảnh hưởng, đặc biệt là trong giới quân sự. Bản thân ông chủ Lầu Năm Góc Robert Gates mới đây đã tuyên bố sẽ mở thêm những chiến dịch quân sự mới tại khu vực Kandahar giáp Pakistan , đồng thời cảnh báo Taliban "sẽ chẳng có chút cơ hội thành công trong cuộc chiến này".

Ý tưởng đàm phán có vẻ cũng nhận được sự lạnh nhạt từ phía CIA. Theo Hãng AP dựa trên nguồn tin từ các trợ lý của Tổng thống Karzai, mật vụ Mỹ mới đây đã bắt giữ một thủ lĩnh chiến trường Taliban có tên Ali Gani Baradar, là người đang trực tiếp đàm phán tích cực với Kabul. Sự kiện này đã khiến Tổng thống Karzai phải nổi giận, do nó đã phá vỡ tiến trình đàm phán với Taliban.

Cuộc họp bí mật vừa qua tại Nhà Trắng, cũng như cuộc đàm thoại trực tiếp giữa hai Tổng thống Obama và Karzai mới đây chắc chắn là nhằm để khắc phục những bất đồng trên. Cần nói thêm, bản thân Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki-moon cũng bày tỏ sự đồng tình với ý định đàm phán của Washington . Trong một báo cáo trước Hội đồng Bảo an, ông Ban Ki-moon đã khẳng định phái đoàn của LHQ tại Afghanistan sẵn sàng đóng vai trò trung gian trong "chương trình hòa giải", tuy nhiên những cuộc tiếp xúc giữa các bên tham chiến cần phải "thận trọng và mềm dẻo"

Quân đội Mỹ tại Afghanistan có đem lại bình yên cho người dân?