“Tuyến phản ứng đầu tiên” cứu sống bệnh nhân trong “giờ vàng”

Trong cuộc sống vẫn có nhiều tai nạn xảy ra xung quanh chúng ta như tai nạn giao thông (TNGT), tai nạn sinh hoạt, tai nạn lao động, tai nạn đuối nước, thiên tai, dịch bệnh... Nếu sơ cấp cứu đúng cách giúp người bị nạn bảo toàn được tính mạng, còn sai cách thì rất nguy hiểm.

Thời gian qua, không ít trường hợp bị tai nạn nhưng do cấp cứu sai cách khiến bệnh thêm nặng nề và không ít trường hợp đáng tiếc đến bệnh viện muộn qua mất “giờ vàng”. Vì vậy, vai trò của cấp cứu ngoại viện rất quan trọng trong hệ thống y tế, đặc biệt là trong việc bảo vệ tính mạng và sức khỏe người dân ngay tại cộng đồng hoặc hiện trường tai nạn.

Đảm bảo quyền được cứu sống của mỗi người dân

Có rất nhiều vụ tai nạn xảy ra bất ngờ ở xa khu dân cư, hoặc trên công trường, hồ ao, ở nơi hẻo lánh, vùng sâu, vùng xa, khi mà sự sống và cái chết chỉ trong gang tấc. Những người có mặt tại hiện trường thường là những người tiếp cận nạn nhân đầu tiên, nhưng nhiều người không có kỹ năng sơ cứu, đã khiến bệnh cảnh của người bệnh nặng thêm.

Điển hình là trong thời gian qua, nhiều vụ đuối nước tử vong phần lớn do phát hiện muộn hoặc do người dân sơ cứu sai cách. Nhiều người thấy nạn nhân ngừng tim, hoặc bất tỉnh, đã vác dốc ngược lên vai rồi chạy. Cách làm này không những không cứu được tính mạng nạn nhân mà làm cho các dịch dạ dày trào ngược, hít vào đường thở, mất thời gian vàng cấp cứu.

Những trường hợp gặp được người có kiến thức sơ cứu, đặc biệt là gặp được người có nghề y như trường hợp bé trai bị đuối nước ở khu nghỉ dưỡng vào dịp nghỉ lễ 30/4-1/5 năm 2024 được điều dưỡng Dương Thị Hồng, Bệnh viện Lão Khoa Trung ương cứu sống là rất hiếm hoi. Trong khi đi nghỉ dưỡng cùng gia đình, nữ điều dưỡng phát hiện có bé trai bị đuối nước ở bể bơi trong khu nghỉ nhưng được sơ cứu sai cách, chị đã chạy tới và giới thiệu mình là điều dưỡng.

Sau khi kiểm tra thấy bé không còn dấu hiệu sinh tồn, chị nhanh chóng thực hiện ép tim, thổi ngạt trong khoảng 3-4 phút, cháu bé nôn ra nhiều nước, có ý thức trở lại và được đưa đi cấp cứu tại bệnh viện gần nhất. Cháu bé may mắn đã được cứu sống và trở lại sinh hoạt, học tập bình thường.

Nhưng không phải trường hợp tai nạn nào cũng có may mắn như vậy. Trong khi đó, hệ thống cấp cứu ngoại viện tại Việt Nam vẫn chưa bao phủ được gần dân nhất, thì việc người dân có kiến thức sơ cứu là điều rất cần thiết.

Hiện nay, một số tỉnh, thành phố đông dân cư đã thành lập các trung tâm cấp cứu độc lập ngoài bệnh viện (Trung tâm Cấp cứu 115). Một số mô hình được triển khai như: Trạm cấp cứu vệ tinh (TP Hồ Chí Minh); Tổ phản ứng nhanh phối hợp giữa Trung tâm 115 và bệnh viện. Ngoài ra, có sự tham gia của khu vực tư nhân.

Trung tâm cấp cứu 115 Hà Nội thực hiện vận chuyển khoảng 30.000 người bệnh mỗi năm, cấp cứu ngừng tim ngoài bệnh viện thành công 123 ca trong giai đoạn từ 2019-2024…TP Hồ Chí Minh đã thiết lập mạng lưới cấp cứu ngoại viện với 3 loại hình để các cơ sở khám, chữa bệnh tham gia làm trạm vệ tinh; tiếp nhận và xử lý hằng trăm nghìn cuộc gọi mỗi năm.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn, trong bối cảnh TNGT, thiên tai, dịch bệnh, và biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, cấp cứu ngoại viện cần được “nâng chuẩn” toàn diện, coi cứu sống người dân là trách nhiệm chính trị và nhân đạo trong việc đảm bảo quyền được cứu sống của mỗi người dân. Cấp cứu ngoại viện hiệu quả giúp cứu sống người bệnh trong “thời gian vàng”, giảm tỷ lệ tử vong và biến chứng về thần kinh, tim mạch, hô hấp...

Mục tiêu tiếp cận hiện trường trong 8 phút

Bộ Y tế đã ban hành quyết định về kiện toàn Tổ soạn thảo và Tổ biên tập xây dựng Đề án phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện giai đoạn 2026-2030, trong đó thành viên Tổ soạn thảo có các đơn vị chức năng của Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ, Hội Hồi sức cấp cứu và chống độc… Các thành viên có nhiệm vụ xây dựng dự thảo Đề án để Bộ Y tế trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Tại cuộc họp Tổ soạn thảo, Tổ biên tập Đề án mới đây, TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, Dự thảo Đề án đang được xây dựng với các mục tiêu cụ thể đến năm 2030, 100% tỉnh/thành kiện toàn hệ thống cấp cứu ngoại viện; 100% nhân viên cấp cứu có chứng chỉ hành nghề; 100% phương tiện cấp cứu đạt chuẩn; ít nhất 2 triệu người dân được đào tạo sơ cấp cứu. Nâng cao chất lượng dịch vụ, tiếp cận hiện trường trong 8 phút tại đô thị và 15 phút tại vùng nông thôn.

Dự thảo đề xuất xây dựng Tổng đài quốc gia cấp cứu ngoại viện với một đầu số khẩn cấp duy nhất, tích hợp các số 113, 114, 115. Lộ trình triển khai gồm hai giai đoạn: 2025-2027 thí điểm tại 6 địa phương (Bắc Ninh, Hải Phòng, Hà Tĩnh, Đà Nẵng, Khánh Hòa, An Giang); 2027-2030 mở rộng trên toàn quốc, chuẩn hóa đồng bộ hệ thống cấp cứu ngoại viện. Dự thảo cũng kiến nghị xây dựng cơ chế tài chính bền vững, huy động ngân sách nhà nước, bảo hiểm y tế và xã hội hóa hợp pháp; đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành, trong đó Bộ Công an và Bộ Quốc phòng sẽ tham gia vận hành tổng đài và triển khai phương tiện đặc thù cho vùng sâu, vùng xa, hải đảo.

Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn khẳng định cấp cứu ngoại viện là "tuyến phản ứng đầu tiên" của mọi hệ thống y tế hiện đại. Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị đã xác định rõ, phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện là một giải pháp đột phá trong nâng cao năng lực hệ thống y tế. Trên tinh thần đó, để hoàn thiện Đề án cấp quốc gia, rất cần sự phối hợp chặt chẽ của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, phân cấp đến 34 tỉnh, TP và các đơn vị liên quan, hướng đến năm 2030 hoàn tất mạng lưới cấp cứu ngoại viện trên toàn quốc, lan tỏa đến gần người dân nhất.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế, để thực hiện được đề án, cần đào tạo nguồn nhân lực, chuẩn hóa chức danh và chứng chỉ hành nghề dành riêng cho cấp cứu ngoại viện; cũng như chế độ đãi ngộ để thu hút và giữ chân nhân lực…

Theo đó, trong tháng 1/2026, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh phối hợp với các Bộ xây dựng khung chức danh nghề nghiệp. Trước mắt, cần tập trung triển khai, củng cố cơ sở Cấp cứu ngoại viện đặc khu Phú Quốc, là tiền đề chuẩn bị tốt phục vụ sự kiện quốc tế quan trọng APEC 2027. Xây dựng phần mềm điều hành, vận hành toàn hệ thống; phân nhánh giao thông, cứu hỏa, y tế chi tiết và khoa học, rút ngắn thời gian chuyển tiếp thông tin nơi gần với địa điểm cấp cứu ngoại viện.

Phấn đấu hoàn thiện Dự thảo Đề án trình Chính phủ trong tháng I/2026, góp phần hoàn thiện mạng lưới cấp cứu liên hoàn, kịp thời ứng cứu trong các tình huống khẩn cấp, giảm thiểu rủi ro, nâng cao cơ hội sống cho bệnh nhân, đặc biệt là trong "giờ vàng" của cấp cứu y tế.