Dấu ấn chủ động của Việt Nam
Tội phạm xuyên quốc gia đang tận dụng sự kết nối của khu vực để di chuyển, ẩn náu và tiếp tục phạm tội. Một đối tượng có thể gây án ở nước này, lẩn trốn sang nước khác, thay đổi danh tính hoặc tiếp tục di chuyển sang nước thứ ba, trong khi việc xác minh, bắt giữ, bàn giao và dẫn độ phải tuân thủ pháp luật của từng nước cùng các điều ước, thỏa thuận quốc tế liên quan.
Nhận diện yêu cầu đó, Việt Nam đã chủ động đề xuất “Tuyên bố của các nhà lãnh đạo ASEAN về nâng cao hiệu quả hợp tác truy bắt tội phạm truy nã”. Sáng kiến được thúc đẩy qua các cơ chế chuyên ngành của ASEAN trong năm 2025, từ Hội nghị quan chức cấp cao ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia lần thứ 25 đến Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia lần thứ 19, trước khi được các nhà lãnh đạo ASEAN chính thức thông qua tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47.
Việc sáng kiến của Việt Nam trở thành cam kết chung ở cấp lãnh đạo khu vực vừa phản ánh nhu cầu thực tế của ASEAN, vừa thể hiện vai trò chủ động của Việt Nam khi đưa một vấn đề nghiệp vụ cụ thể thành nội dung hợp tác khu vực, tạo nền tảng để các cơ quan thực thi pháp luật tiến tới cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn.
Trong tiến trình đó, Bộ Công an Việt Nam trực tiếp tham mưu, đề xuất và thúc đẩy sáng kiến trong các cơ chế ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia; cùng các đối tác trao đổi những khoảng trống cần khắc phục từ khác biệt pháp luật, tương trợ tư pháp, dẫn độ đến tốc độ trao đổi thông tin và phối hợp truy bắt.
Thực tế hợp tác của Bộ Công an Việt Nam cho thấy hiệu quả rõ rệt của các cơ chế hiện có. Riêng năm 2025, thông qua INTERPOL và ASEANAPOL, Văn phòng INTERPOL Việt Nam đã đề nghị và được INTERPOL ban hành 195 lệnh truy nã quốc tế đối với các đối tượng truy nã của Việt Nam bỏ trốn ra nước ngoài; Việt Nam phối hợp bàn giao cho cảnh sát nước ngoài 52 đối tượng truy nã trốn tại Việt Nam và dẫn giải 20 đối tượng truy nã của Việt Nam từ nước ngoài về nước. Những kết quả này cũng cho thấy yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp khi tội phạm ngày càng di chuyển nhanh, ẩn mình tốt và tận dụng công nghệ mạnh hơn.
Hội nghị lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã tổ chức tại Hà Nội có khoảng 80 đại biểu từ Việt Nam, các nước ASEAN và Ban Thư ký ASEAN tham dự. Trưởng đoàn các nước là lãnh đạo cấp Bộ trưởng, Thứ trưởng hoặc tương đương của các cơ quan an ninh, nội vụ, cảnh sát.
Hội nghị tập trung đánh giá tình hình tội phạm truy nã, kết quả hợp tác thời gian qua, nhận diện những khó khăn, vướng mắc và trao đổi các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phối hợp trong khu vực. Hai văn kiện dự kiến được xem xét thông qua là Kế hoạch hành động chung ASEAN nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác truy bắt tội phạm truy nã và Tuyên bố chung Hội nghị.
Chuyển từ “định hướng” thành “nhiệm vụ cụ thể”
Điểm đáng chú ý của Kế hoạch hành động chung là chuyển những định hướng của Tuyên bố năm 2025 thành các nhóm nhiệm vụ cụ thể. Trên phương diện pháp lý, các nước được khuyến nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định trong nước; tăng cường đàm phán, ký kết và thực hiện các điều ước, thỏa thuận về tương trợ tư pháp hình sự, dẫn độ và chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù; từng bước tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho việc xác minh, bắt giữ và bàn giao đối tượng truy nã.
Về trao đổi thông tin, kế hoạch đặt ra hướng nghiên cứu thiết lập đầu mối quốc gia để liên lạc trực tiếp về tội phạm truy nã, duy trì cập nhật đầu mối thường xuyên và tăng tốc độ trao đổi thông tin. Các cơ chế, cơ sở dữ liệu hiện có của INTERPOL và ASEANAPOL được xác định tiếp tục là những kênh quan trọng, đồng thời ASEAN nghiên cứu khả năng xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ chia sẻ thông tin về tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và các đối tượng truy nã có yếu tố nước ngoài.
Một điểm mới khác là định hướng nghiên cứu thiết lập cơ chế chuyên ngành dành cho lãnh đạo cấp cao cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN phụ trách vấn đề truy nã hoặc Nhóm công tác chung ASEAN về đấu tranh với tội phạm truy nã. Nếu được hình thành, cơ chế này có thể tạo một đầu mối chuyên sâu để định kỳ theo dõi, đánh giá, trao đổi thông tin và tháo gỡ những vấn đề nảy sinh trong quá trình phối hợp.
Kế hoạch cũng hướng tới những hình thức phối hợp thực chất hơn trên thực địa như cử đoàn công tác phối hợp bắt giữ, tiếp nhận đối tượng; tổ chức các tổ công tác thường trực phù hợp với từng loại tội phạm; triển khai các đợt cao điểm, chiến dịch phối hợp truy bắt đối tượng truy nã quốc tế và đấu tranh chuyên án chung.
Trọng tâm được đặt vào các loại tội phạm có tính xuyên quốc gia cao như ma túy, công nghệ cao, mua bán người, khủng bố, lừa đảo trực tuyến và buôn lậu vũ khí. Cùng với đó là yêu cầu tận dụng khoa học, công nghệ để thu hẹp khoảng cách giữa tốc độ di chuyển của tội phạm và tốc độ phản ứng của cơ quan chức năng.
Kế hoạch đề cập việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, các ứng dụng công nghệ thông tin bảo mật và các cơ sở dữ liệu quốc tế trong phòng ngừa, phát hiện, xác minh và truy bắt đối tượng. Đây là hướng đi có ý nghĩa đặc biệt khi ngày càng nhiều đối tượng sử dụng mạng xã hội, ứng dụng mã hóa, giấy tờ giả và các phương thức che giấu danh tính để né tránh cơ quan chức năng.
Kế hoạch đồng thời mở rộng phối hợp với các đối tác đối thoại của ASEAN, các cơ quan Liên hợp quốc và tổ chức quốc tế; chú trọng đào tạo cán bộ, trao đổi chuyên gia, quản lý biên giới, xuất nhập cảnh và nâng cao nhận thức cộng đồng. Điểm cốt lõi là đưa hợp tác truy bắt tội phạm truy nã từ những kênh phối hợp riêng lẻ tiến tới một khuôn khổ có tính hệ thống hơn.
Việt Nam với vai trò là quốc gia đề xuất Tuyên bố năm 2025 và chủ trì Hội nghị năm 2026 đang tiếp tục thúc đẩy tiến trình đó. Tại cuộc họp Ban Tổ chức ngày 17/9, Thượng tướng Lê Văn Tuyến, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an xác định hội nghị là một sự kiện đối ngoại quan trọng do Bộ Công an chủ trì trong năm 2026, thể hiện cam kết của Việt Nam tham gia tích cực, chủ động và có trách nhiệm trong các cơ chế hợp tác đa phương ASEAN.
Từ việc đề xuất sáng kiến, vận động đồng thuận đến xây dựng Kế hoạch hành động và tổ chức hội nghị, dấu ấn của Việt Nam không chỉ nằm ở vai trò chủ nhà. Quan trọng hơn, Việt Nam đang góp phần kết nối cam kết chính trị với nhu cầu nghiệp vụ rất cụ thể của lực lượng thực thi pháp luật: trao đổi thông tin nhanh hơn, phối hợp chặt chẽ hơn, hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng khả năng truy bắt trên toàn khu vực.
Mục tiêu cuối cùng là không để đối tượng truy nã đứng ngoài vòng pháp luật, không để khác biệt về biên giới và pháp luật bị lợi dụng thành nơi ẩn náu. Khi tội phạm xuyên quốc gia ngày càng linh hoạt, sự phối hợp trong ASEAN cũng phải nhanh hơn, tin cậy hơn và thực chất hơn.
