Chủ động truy bắt những cuộc lẩn trốn tinh vi
Một đối tượng phạm tội có thể chỉ mất vài giờ để rời khỏi lãnh thổ một quốc gia, nhưng hành trình đưa đối tượng đó trở lại đối diện với pháp luật lại phức tạp hơn nhiều. Sau đường biên giới là một hệ thống pháp luật khác, cơ chế quản lý khác và những thủ tục hợp tác quốc tế phải được thực hiện chặt chẽ. Đó cũng chính là khoảng trống mà tội phạm xuyên quốc gia và các đối tượng truy nã tìm cách lợi dụng.
Thực tế đấu tranh phòng, chống tội phạm trong khu vực ASEAN cho thấy hoạt động của tội phạm xuyên quốc gia ngày càng tinh vi, có tổ chức, kết hợp thủ đoạn truyền thống với việc khai thác thành tựu khoa học, công nghệ. Từ ma túy, mua bán người đến lừa đảo trực tuyến, đánh bạc qua mạng và tội phạm sử dụng công nghệ cao, phạm vi hoạt động của nhiều đường dây đã vượt khỏi biên giới một quốc gia.
Đáng chú ý, nhiều đối tượng sau khi phạm tội đã lợi dụng đường mòn, lối mở để xuất cảnh trái phép; thay đổi danh tính, sử dụng giấy tờ, hộ chiếu nước ngoài rồi tiếp tục di chuyển sang nước thứ ba. Trong quá trình lẩn trốn, chúng sử dụng các ứng dụng OTT, mạng xã hội có tính ẩn danh và bảo mật cao để liên lạc, né tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng.
Nguy hiểm hơn, bỏ trốn ra nước ngoài không đồng nghĩa với chấm dứt hành vi phạm tội. Có đối tượng sau khi trốn ra nước ngoài vẫn tiếp tục lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, tổ chức đánh bạc trực tuyến hoặc tham gia các hoạt động phạm pháp khác.
Tội phạm truy nã trong khu vực ASEAN tập trung ở nhiều nhóm tội như ma túy, lừa đảo trực tuyến, mua bán người, kinh tế, tham nhũng. Một vụ án có thể được thực hiện ở nước này, đối tượng điều hành ở nước khác, máy chủ, tài khoản và dòng tiền nằm tại nhiều quốc gia, còn người bị truy nã tiếp tục di chuyển qua nhiều địa bàn. Khi không gian hoạt động của tội phạm đã vượt qua biên giới, hiệu quả truy bắt phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng kết nối giữa lực lượng thực thi pháp luật các nước.
Thực tiễn hợp tác của Bộ Công an Việt Nam cho thấy rõ hiệu quả của những cơ chế này. Theo tài liệu Hội nghị, riêng năm 2025, qua kênh hợp tác INTERPOL, ASEANAPOL, Văn phòng INTERPOL Việt Nam đã đề nghị và được INTERPOL ban hành 195 lệnh truy nã quốc tế đối với các đối tượng truy nã của Việt Nam bỏ trốn ra nước ngoài. Việt Nam phối hợp bàn giao cho cảnh sát nước ngoài 52 đối tượng truy nã của các nước trốn tại Việt Nam; đồng thời dẫn giải 20 đối tượng truy nã của Việt Nam từ nước ngoài về nước để xử lý.
Những kết quả đó cho thấy yêu cầu phối hợp phải nhanh hơn, trực tiếp và hiệu quả hơn. Giữa các quốc gia ASEAN vẫn tồn tại khác biệt về hệ thống pháp luật, quy trình thu thập tài liệu, chứng cứ và thẩm quyền của cơ quan thực thi pháp luật.
Số lượng hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự, dẫn độ song phương giữa Việt Nam với một số nước trong khu vực còn chưa nhiều; việc khai thác các kênh INTERPOL, ASEANAPOL có thời điểm chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về tốc độ trao đổi thông tin. Cơ chế liên lạc trực tiếp giữa các lực lượng chức năng cũng cần tiếp tục hoàn thiện trước sự thay đổi nhanh của phương thức, thủ đoạn phạm tội.
Từ sáng kiến của Việt Nam đến hợp tác khu vực
Trong khi đối tượng truy nã có thể tìm cách vượt qua biên giới rất nhanh, quá trình xác minh, bắt giữ và bàn giao chúng phải tuân thủ pháp luật của từng quốc gia và các quy định quốc tế liên quan. Thu hẹp khoảng cách ấy là một trong những bài toán lớn đối với hợp tác thực thi pháp luật trong ASEAN hiện nay.
Đây cũng là lĩnh vực Việt Nam và Bộ Công an Việt Nam chủ động thúc đẩy trong các cơ chế hợp tác ASEAN. Trong năm 2025, sáng kiến của Việt Nam về “Tuyên bố của các nhà lãnh đạo ASEAN về nâng cao hiệu quả truy bắt tội phạm truy nã” được thúc đẩy qua các cơ chế chuyên ngành, từ Hội nghị quan chức cấp cao ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia đến Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia lần thứ 19, trước khi được thông qua tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47.
Đây là bước quan trọng, đưa vấn đề hợp tác truy bắt tội phạm truy nã lên cấp độ cam kết của các nhà lãnh đạo ASEAN; đồng thời thể hiện vai trò chủ động của Việt Nam trong đề xuất sáng kiến, kết nối đồng thuận và thúc đẩy khuôn khổ hợp tác khu vực. Từ một sáng kiến, vấn đề tiếp theo là đưa cam kết ở cấp lãnh đạo thành những biện pháp có thể triển khai trong thực tiễn.
Theo chương trình, ngày 30/9, khoảng 80 đại biểu Việt Nam, các nước ASEAN và Ban Thư ký ASEAN sẽ tham dự Hội nghị lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã tại Hà Nội. Trưởng đoàn các nước là lãnh đạo cấp Bộ trưởng, Thứ trưởng hoặc tương đương của các cơ quan an ninh, nội vụ, cảnh sát.
Hội nghị hướng tới tiếp tục cụ thể hóa Tuyên bố của các nhà lãnh đạo ASEAN năm 2025, tìm kiếm cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn trong xác minh, truy bắt, tiếp nhận và bàn giao đối tượng.
Hai văn kiện dự kiến được xem xét gồm Kế hoạch hành động chung ASEAN nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác truy bắt tội phạm truy nã và Tuyên bố chung Hội nghị. Kế hoạch hành động được xây dựng theo hướng mở rộng phối hợp trên nhiều phương diện, từ pháp lý, trao đổi thông tin, nâng cao năng lực đến thực thi pháp luật, tương trợ tư pháp hình sự và dẫn độ.
Đáng chú ý là, định hướng nghiên cứu thiết lập đầu mối quốc gia để trao đổi trực tiếp thông tin về đối tượng truy nã; khai thác các cơ sở dữ liệu của INTERPOL, ASEANAPOL; tăng cường sử dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu; tổ chức các đoàn công tác phối hợp truy bắt cũng như nghiên cứu hình thành cơ chế hợp tác chuyên ngành về đấu tranh với tội phạm truy nã.
Việc Việt Nam đăng cai Hội nghị là bước tiếp nối quá trình được thúc đẩy từ năm 2025, từ đề xuất sáng kiến tại các diễn đàn chuyên ngành đến tìm kiếm cơ chế cụ thể để triển khai ở cấp khu vực.
Tại cuộc họp Ban Tổ chức Hội nghị ngày 17/9, Thượng tướng Lê Văn Tuyến, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an nhấn mạnh, đây là sự kiện đối ngoại quan trọng do Bộ Công an chủ trì tổ chức trong năm 2026, qua đó thể hiện cam kết của Việt Nam tham gia tích cực, chủ động và có trách nhiệm trong các cơ chế hợp tác đa phương ASEAN. Công tác chuẩn bị từ nội dung, chương trình nghị sự đến hoạt động song phương, an ninh, lễ tân, hậu cần và tuyên truyền đã được các đơn vị của Bộ Công an triển khai từ sớm.
Trong một khu vực ngày càng kết nối, biên giới không thể trở thành khoảng trống để tội phạm lợi dụng lẩn trốn. Việc Việt Nam thúc đẩy từ sáng kiến chính sách đến những cơ chế hợp tác cụ thể đang hướng tới một yêu cầu rất thực tế: khi tội phạm vượt qua biên giới, sự phối hợp của các cơ quan thực thi pháp luật cũng phải nhanh hơn, chặt chẽ hơn và hiệu quả hơn.
