1. Bởi nhà văn hôm nay có nhiều người không viết văn, họ làm những việc gần với văn chương, viết những thứ na ná văn chương và họ miêu tả tiểu thuyết lớn của đời mình trên bàn nhậu. Và cuốn tiểu thuyết đó chỉ hình thành và chấm dứt trên bàn nhậu mà thôi.
Thế nên, Trương Anh Quốc là một trường hợp đặc biệt. Quanh năm anh theo những con tàu lênh đênh trên biển. Viết trong cái lắc lư của sóng. Và sống trong cái cảm giác của một người từ xa chiêm nghiệm. Không thấy anh trong những tiệc tùng, trà lá của giới văn nghệ. Cũng không thấy anh đăng đàn nói chuyện văn chương. Lầm lũi đọc và viết. Viết về biển. Và viết về cuộc đời.
Thế nến, Trương Anh Quốc dường như vẫn còn tình yêu nguyên vẹn với những con chữ của mình. Anh viết văn như người ta hào hứng hưởng lộc trời, không bao giờ nghĩ mình bị trời đày, bị những con chữ hành hạ và đau đớn. Và dường như anh không bao giờ băn khoăn mình được gì, mình sẽ có danh phận gì từ những con chữ ấy.
Cái cách anh nhìn nghề viết, nhìn người viết vẫn còn trong sáng đến mức đôi khi làm tôi hơi sững lại, đôi khi làm tôi thấy ngần ngại, rằng nếu anh… lên bờ và lao thẳng vào cuộc sống này một cách quyết liệt, thì liệu anh có sụp đổ, có thấy bị mất mát và tổn thương vì niềm tin đôi khi bị vụn vỡ hay không? Và cái cách anh tin vào những điều tốt đẹp của những người viết bây giờ có khiến anh dễ bị… đánh lừa bởi vẻ bề ngoài không? Nhưng rồi, chính tôi đã tự thấy xấu hổ vì sự "quy kết" có phần nghiệt ngã của mình.
Cùng các nhà văn đoạt giải Văn học tuổi 20 lần 4.
Dường như, nghề báo hiện tại dễ làm mình hồ nghi nhiều điều thì phải? Và dường như, cái nhịp sống này, cách con người ta đang ứng xử với nhau trong thời buổi này, đã khiến ta thấy khó tin những điều tốt đẹp đến một cách hồn nhiên, khó tin vào những tình cảm trong sáng thuần khiết không nhuốm màu… quan hệ. Sự trần trụi của cuộc sống thật đôi khi làm mình thấy cuộc đời không đáng yêu như cái cách mà lẽ ra mình cần phải có.
Tất nhiên, cái lo, cái ngại của một kẻ cả lo như tôi không làm thay đổi Trương Anh Quốc. Bởi anh không phải là một kẻ ngốc. Mà anh luôn tin vào những điều tốt đẹp thì anh đã hơn tôi rất nhiều rồi. Anh vẫn giữ lại trái tim trong trẻo của một người coi văn chương như một niềm an ủi lớn, tin vào sức mạnh của con chữ, tin rằng những tác phẩm chân chính sẽ là cái gột rửa được cái xấu, cái ác trong tâm hồn con người.
2. Quốc không còn trẻ. Ở tuổi 34, với ba đầu sách, cũng không phải là nhiều. Tập truyện đầu tiên, "Sóng biển rì rào", đoạt giải nhì cuộc thi Văn học tuổi hai mươi lần 3. Theo lệ thường, với giải thưởng này, người ta sẽ không tiếp tục thi viết nữa. Nếu có thi, sẽ tìm một cuộc thi khác. Nhưng Trương Anh Quốc lại khác.
Anh vẫn đến với cuộc thi này lần thứ 4, sau 5 năm viết lách cầm chừng, đăng rải rác trên một số tờ báo. "Biển" là một cuốn tiểu thuyết không giống những cuốn tiểu thuyết bình thường khác. Nó được kết cấu như một cuốn truyện ngắn, bạn đọc có thể đọc bất cứ chương nào trước mà không ảnh hưởng tới tiến trình theo dõi mạch truyện. Và cái thế giới trong cuốn tiểu thuyết này tưởng như chật hẹp trong một con tàu nhỏ, nhưng lại đủ rộng như biển, có một xã hội với đủ hỉ nộ ái ố, với đủ cao sang lẫn thấp hèn.
Trên những con tàu cô độc giữa biển rộng dài, dường như lòng người cũng rõ rệt hơn. Nói như nhà văn Nguyên Ngọc, thì ở "Biển", Trương Anh Quốc đã "tự nhốt mình trong khoảng không gian cực kỳ hẹp kín và khắc nghiệt để cho tất cả các nhân vật của anh buộc phải tự bộc lộ hết, từng người, và do vậy mà cũng là một bức tranh rậm rạp và khá đậm nét về nhân quần. Hơn thế nữa, là cái nhân quần rất hôm nay, rất thời sự, của thời con người dù ở bất cứ đâu, bằng cách này hay cách khác, đều buộc phải đi ra thế giới, đối mặt với những thách thức của cái thế giới và thời đại vừa mới mẻ, nhiều hứa hẹn, lại nhiều hiểm họa và nguy cơ này…".
Nguyên Ngọc cũng cho rằng, Trương Anh Quốc là một nhà văn cao tay, có bản lĩnh: "Một lối viết rất trầm tĩnh, không hề to tiếng, nhẹ nhàng, đến như rủ rỉ, có cả nụ cười mỉa mai mà nhân hậu, cứ như thong thả kể chuyện chơi, hết chuyện này tới chuyện khác, không cần thắt không cần mở, không cần cái thường được gọi là cao trào, hầu như cũng chẳng cần quan tâm mấy đến một đường dây xâu chuỗi kết nối toàn tác phẩm. Tôi nghĩ đó là một cách viết cao tay, bởi cuộc sống thật vốn là như vậy đó, thế giới được kết chặt với một bề ngoài trông chừng rất rời rạc, cuộc sống là tất yếu một cách trông chừng như rất ngẫu nhiên. Một người từng trải lắm mới bình tĩnh hiểu được điều đó, và nói với chúng ta thật nhẹ nhàng, ôn tồn, thủ thỉ, như tâm sự về những sự đời vừa oái oăm vừa buồn cười, vừa đau đớn, nhiều khi đến dữ dội, vừa rất thường ngày, tầm thường, cứ như là tự nhiên vậy. Cái tự nhiên bao giờ cũng giấu đi sự uyên thâm sâu kín của mình".
Tất nhiên, đó là lời của nhà văn Nguyên Ngọc. Còn Trương Anh Quốc nói về tác phẩm của mình giản dị hơn nhiều. Anh nói rằng, đây là một cuốn sách… dày hơn cuốn trước và anh nghe lời các bậc tiền bối. Tiền bối Đoàn Thạch Biền khuyên nên viết về biển, tiền bối Nguyễn Đông Thức thì khuyên viết một cuốn dài hơn, còn tiền bối Hồ Anh Thái vốn khắc nghiệt với những đàn em mà anh vốn yêu quý, nói huỵch toẹt rằng Quốc viết về "đất liền" quá dở, nên chuyên tâm vào đề tài biển cả thì mới hy vọng có cái hay.
Vậy là anh viết, những điều mà anh nghĩ. Anh viết miên man, bằng laptop, trên con tàu lắc lư và đến sát ngày phải nộp bản thảo anh mới sực nhớ, vội vàng đọc sửa lỗi chính tả, đặt tên 19 chương sách như 19 truyện ngắn độc lập. Cũng may là bây giờ có USB 3G, nên việc gửi tác phẩm dự thi không phải là vấn đề lớn. Và Trương Anh Quốc vẫn tin rằng, anh may mắn khi đoạt được giải cao nhất cuộc thi này.
3. Trương Anh Quốc là một kỹ sư điện và vẻ bề ngoài chất phác của anh phản ánh đúng công việc ấy. Quốc nói, ngày trước ở quê không có biển, nên khao khát được đi tàu, vậy là lênh đênh. Cả năm chỉ lên bờ 2 lần, còn lần lượt đi từ con tàu này qua con tàu khác.
Mỗi lần ghé cảng Hải Phòng, anh lại vội vàng lên bờ, khuân xuống một chồng sách, báo mà anh nhờ mua từ trước đó, để nghiền ngẫm trong hành trình trước mặt, chưa biết khi nào sẽ quay lại. "Có những khi, chẳng có gì để đọc, nên có chữ gì đọc chữ đó. Cảm giác thèm viết kinh khủng. Và có lẽ đó cũng là một động lực của mình để viết văn".
Quốc xa lạ với nhiều thứ của đời sống đô thị, nhưng anh là một người không lạc hậu. Cái cách mà anh nói cho người khác cảm nhận, rõ ràng anh thấu đáo nhiều vấn đề. Dường như độ lùi về thời gian, khoảng cách về không gian, giúp Quốc có cái nhìn rõ rệt hơn về cuộc sống và cả những vấn đề của đời sống văn hóa bây giờ. Và anh có khoảng thời gian đủ dài để đọc và nghiền ngẫm những cuốn sách, điều mà rất nhiều người viết bây giờ không thể có.
"Tôi là một người nghèo, đã quen với cuộc sống vất vả, nên chưa bao giờ tôi cảm thấy mình thiếu may mắn và cực khổ cả. Từ nhỏ tôi đã đi làm nông kiếm tiền đi học. Vào đại học tôi đi làm phụ quán cà phê, dạy kèm ngày mấy lớp, nghỉ hè, nghỉ Tết cũng đi phụ hồ, để có tiền học và có tiền gửi về nhà phụ má tôi ở Quế Sơn, Quảng Nam. Khi tôi đi làm trên tàu, tôi thấy mình nhàn hạ. Và tôi không bao giờ nghĩ rằng, mình nên than trách nhiều" - Trương Anh Quốc nói.
4. Cái mốc bắt đầu của một đời văn, có thể là một cơ duyên và một giải thưởng danh giá. Nhưng con đường sau đó, có thể sẽ là một cú lặn vĩnh viễn khỏi nghề viết, tác phẩm và giải thưởng như một kỷ niệm; cũng có thể là một hành trình đầy đặn với những tác phẩm dài hơi. Văn chương là con đường không ngọt ngào.
Nhưng với Trương Anh Quốc, dường như đó lại là một món quà. Bởi chỉ khi nhận được một món quà, người ta mới không thấy mệt và không thấy chán. Anh vẫn đang tiếp tục với những trang viết của mình. Có thể những trang viết sau này của anh sẽ khác đi. Anh cũng sẽ sống khác đi, ví dụ như "lên bờ" và tìm một công việc khác. Rồi cũng có thể anh sẽ có gia đình và sẽ có gánh nặng cơm áo đè lên vai. Mọi điều đều có thể sẽ xảy ra, không ai biết trước.
Nhưng, có một điều mà tôi tin rằng, Trương Anh Quốc sẽ không vướng phải. Anh sẽ không thành kẻ ba hoa để đi khoe những tác phẩm của mình. Trương Anh Quốc là một kẻ kiệm lời. Và anh đủ khiêm tốn để người khác tin rằng, trái tim anh còn một tình yêu thực sự trong trẻo với văn chương…
