Vào cái hồi đầu năm 1973, khi hiệp định Paris được kí kết chưa ráo mực đã bị quân đội Sài Gòn xua lính đánh rộng ra các vùng Kiên Giang, Cà Mau để tranh thủ giành dân lấn đất, chú Tư chạy ghe hai đáy đưa bộ đội đặc công ra đánh tàu ngụy ở sông Cái Lớn. Tới ngang Gò Ông Đốc, ghe của chú bị máy bay địch bắn cháy, chú lao vào dỡ củi, bạt những thứ xếp chật bên trên sàn để ngụy trang, cứu được bộ đội.
Bữa đó tàu địch bị đặc công đánh chìm nhưng ghe chú cũng chìm, chú cố bơi được vào đến bờ thì ngất. Thím Tư vớt được chú từ bờ sông, bẻ cọng dừa nước đặt chú lên rồi kéo về nhà mình nuôi. Thím phải bán mấy công đất giá rẻ cho người khác lấy tiền chích thuốc cho chú Tư và nuôi chú mấy năm nằm viện. Chăm rồi thương. Rồi cho dù cặp mắt của chú Tư không cứu được do bị lửa bỏng lúc chú cứu bộ đội, thím vẫn lấy chú Tư làm chồng.
Sau này có người bảo chú làm bản kê khai tham gia cách mạng để nhận bằng khen và chế độ, chú chỉ lắc đầu: "Hồi đó thằng giặc nó mang tàu đến chiếm đất của mình thì mình giúp cách mạng đánh lại nó. Ai cũng vậy hết mà, khai làm chi, công trạng chi mà khai". Nhiều người nghe thế khen chú khí khái. Nhưng cũng có người mỉa mai: "Thằng đó công trạng gì, cái hồi giành dân lấn đất, thanh niên người ta đi cách mạng rần rần, nó ôm đàn đi hát ngoài thị trấn miết hà. Mãi sau thấy cách mạng sắp thành công thì nó nhảy vô xía phần, không may thôi".
Nghe nói, chú ngước cặp kiếng đen xì lên trời mà nghẹn giọng: "Sao vậy trời. Đời tui có làm chi thất đức bao giờ, tôi có xin xỏ cái gì hay định xía phần cơm ai bao giờ mà nói tui vậy cà". Từ đó nếu có người bảo chú khai chi đó để được nhận tiền trợ cấp thương tật chú đều từ chối. Chú lập gánh hát rong cùng vợ con đi lang thang kiếm sống qua ngày.
Chú Tư bị mù nhưng lại được ông giời thương. Ông giời bù cho chú cô vợ đúng là không chê vào đâu được. Thím béo, không ăn cũng cứ béo, cứ khỏe. Và dễ tánh. Lôi đi đâu cũng đi. Nghèo mấy cũng chả bao giờ thấy thím than trách ai. Mà thím chịu khó đẻ nữa.
Chú Tư thương vợ và thích cái tính dễ đẻ của thím. Thỉnh thoảng chú lại kêu vợ: "Tối chưa mẹ cái Đức?". "Ông hỏi sớm tối làm chi cà?". "Thì…. Sao đó. Hôm nay tôi bỗng thấy nhớ má nó nè".
Chú Tư ngóng cái nhìn cười cười về phía thím Tư. Thím Tư hiểu cái cười cười ấy, vờ gắt: "Khỉ ạ. Đang còn sớm. Đang ở ngay giữa chỗ cổng chợ nè. Người đông thấy mồ mà định thương nhớ chi? Thôi hát đi".
Chú Tư giả bộ nổi quạu: "Cái xứ giời đánh. Đêm hay ngày chi mà lúc nào cũng nghẹt người vầy chớ. Bộ thiên hạ sắp chết đói cứ phải nhao đi kiếm ăn sao vầy giời. Hay họ no quá mà ấm cật cứ dậm dật suốt vầy bà?".
"Ừa, họ đang ấm cật. Đang dậm dật. Có người từ hồi đầu chiều được li cà phê còn muốn dậm dật nữa là….Mai mốt tôi không mua cà phê cho ông uống nữa". Thím Tư giọng gắt nhưng mắt lại cười kéo thành hai vệt chỉ. Từ ngày về với chú, mới qua bốn năm, thím cho ra lò một hơi bốn đứa liền. Cặp đầu là quả đúp. Nhiều người kêu thím có phúc đó. Thím đem câu đó về hỏi chú: "Muốn có phúc nữa không?". Chú cười: "Thì cứ tạm dừng chút rồi tính". Chú thím tạm dừng cũng một hơi liền gần chục năm.
Một hôm chú hỏi: "Con Đức, Hạnh năm nay bao nhiêu rùi?". Đức, Hạnh là cặp đầu. Sau đó là thằng Cần, thằng Mẫn. Thím bảo con Đức con Hạnh đâu sắp mười sáu tuổi rùi, hay hơn chút chi đó. Chú ngẩn ra: "Ủa, Nhanh ha? Tui vừa đẻ nó mà… chời chời…".
Bằng ấy đưa chả đứa nào có giấy khai sanh. Nhớ hồi nhân dịp bầu cử chi đó, có cán bộ tới hỏi, hỏi miết rồi phủi đít bỏ đi. Dân "ba - bảy - chín", "ba chìm bảy nổi chín lênh đênh" làm gì có quê quán, có nhà? Nếu có thì đâu cũng là nhà, đâu cũng là quê hương. Tuổi cũng còn không biết kìa. Họ như đám lục bình trên sông Cái Lớn, cứ nương theo sóng mà trôi thôi.
Chú đem gia đình của chú đi hát, thành một gánh. Hồi đầu, thằng Cần hay xách loa chạy tới các bàn nhậu chĩa thẳng vô đó mà bật hết chiết áp. Người ta chưởi, xua nó như xua muỗi lá. Nó bị mấy tay bảo vệ của mấy nhà hàng chạy tới đá vào đít. Nó chỉa cái loa về mấy tay bảo vệ. Má nó vội chạy tới túm nó lôi đi: "Đừng làm vậy con. Người ta hổng cho thì thôi chớ mình đi hát nghệ thuật phục vụ người ta tự nguyện chớ có đi ăn cướp đâu mà làm vậy?".
Thằng Cần nghe theo. Gánh hát của chú ít bị rầy hơn. Cánh hát dạo bán vé số dạo lúc đầu cũng hay tranh khách của chú. Đến đâu cũng có người bảo đây là địa phận của họ. Nhưng sau thì thôi. Có lẽ họ thấy chú tội quá. Nhiều người thương chú, đang hát, thấy gánh của chú đến, họ im lặng xếp đờn, xếp số lại.
Lúc không hát chú tranh thủ rao giúp con Đức con Hạnh quảng cáo vé số: "Xóa đói giảm nghèo đây. Cơ hội đổi đời đây. Chuyển dịch cơ cấu làm ăn từ nhỏ lên lớn nè. Bán hi vọng giá rẻ nè". Chú ca và bật dây đờn tưng tưng tưng. Thằng Mẫn đang đứng ngẩn ngơ ngó mấy đứa bé phố trạc tuổi chơi chạy chiếc xe máy có lắp pin vội chìa ra tập vé số trước mặt mấy người qua. "Chắc trúng không chú Tư?". Chú cười phô hàng răng móm: "Qua biết chít liền. Nhưng chắc là không trúng, không trúng. Chắc trúng thì qua để đổi đời chớ bán làm chi". Lạ vậy đó. Vậy mà người ta mua mới kì. Có lẽ họ mua để giúp chú là chính. Và cũng có lẽ họ thấy chú thiệt tình.
*
Thím Tư không biết hát. Chú bày cho thím cách gõ phách. Kể nếu rảnh việc thì thím gõ cũng trúng nhịp. Nhưng bận việc chi đó thì sai tùm lum. Rảnh tay thím cắc liền một chập. Bận cho xuôi lơ luôn. Chú Tư bật dây đờn hát: "Những đồi hoa sim ôi những đồi hoa sim tím chiều hoang biền biệt". Con Đức hát tiếp: "Một chiều dừng chân được tin em gái mất tim liền như vỡ đôi…". Con Hạnh đế: "Tim liền vỡ đôi…".
Giống mẹ, giọng khàn như vịt ngậm ốc. Nó là chân chạy phụ má đi chợ, nấu cơm. Những lúc con Đức hát nó chỉ lắp bắp mỏ bập theo được đâu hay đó. Thằng Mẫn reo: "Được hai ngàn nữa rồi ba ơi". Thằng Cần ôm cái bình ác quy có sợi dây điện kéo ra loa chạy tới làm chập đâu đó, cái loa kêu rọt rẹt. Chú Tư khục khặc cái đầu: "Tạ ơn người ta đi chớ con. Khói bốc bên nương tàn nghi ngút… đưa tiền cho mẹ ngay đi để chiều mẹ mua gạo. Bên mộ đầy cỏ dại…". Cứ chập chờn vậy, khúc khuỷu vậy có khi gần hết buổi mà bài ca vẫn chưa tới được câu cuối: "Đồi sim vẫn còn nơi chốn cũ mà vắng người xưa ấy, đồi sim tím tiêu điều". "Cứ đi vô phương vầy ha ba?" - Có lần cái Đức hỏi. Chú Tư nhướng con rồi bảo cứ để chậm thêm rồi ba tính. Chú biểu con vậy nhưng bụng thì ngơ ngác chả biết rồi sẽ tính sao.
*
Một ngày có người tới ngồi kề bên chú Tư, nắm lấy đôi vai gầy nhọn của chú: "Con Đức năm nay bao nhiêu tuổi rồi chú Tư". Chú ngước cặp kiếng đen lên giời: "Ông hỏi tuổi nó làm chi?". Người kia lắc vai chú Tư đến nỗi làm nó kêu lục cục: "Qua bên xóm rẫy nè. Qua trước đi bộ đội. Dính tí chất độc chi đó nhưng vẫn có thằng con trai. Tánh nó mát mát chút đỉnh nhưng hiền khô à. Nó cũng lớn rồi. Qua thương nó muốn… muốn hỏi con Đức nhà chú cho nó. Rồi miềng mần sui gia với nhau…". Chú Tư ngẩn ra. Hồi lâu chú im lặng rồi khật khừ: "Ừa… để tui hỏi cháu. Ông thấy nó lớn có thể lấy chồng được rồi à? Ừa… mà có lẽ thiệt… nó đâu mười sáu hay mười tám rồi đó…". "Ầy, vậy nha, rồi khi mốt miềng là một rồi, tôi sẽ làm mai tiếp cho con Hạnh. Chúng nó lớn rồi, phải có cái tổ riêng cho chúng thôi chú Tư à". Chú Tư lại gục gặc đầu.
Cái Đức cái Hạnh bám lấy chú khóc: "Bọn con hổng đi đâu ba. Con hổng lấy chồng. Con ở với ba… con đi lấy chồng thì ai hát cho ba đờn?". "Ừa… để rồi ba tính" - Chú Tư lại lập an cho hai đứa bằng câu cửa miệng vậy nhưng trong bụng thì biết mình nói thế chứ thực cũng có biết tính sau là tính chi. Chắc rồi vẫn phải xa bọn nó, cho bọn nó đi lấy chồng thôi. Đời chú cực quá, con nó cũng lớn rồi, giữ miết nó bên mình cho nó khổ tiếp sao đặng?!
Rồi cái Đức cũng được gả chồng. Ngày giáp cưới nhà trai đến hỏi cần phải làm những lễ gì. Chú Tư bảo: "Hai nhà mình nghèo cả mà, bày vẽ ra chi. Ông cứ làm cho chung hết mọi sự vào cái hôm đón dâu là được". Ông sui tương lai lại hỏi đón ở đâu?. Chú Tư nghĩ một lúc rồi nói: "Thôi khỏi, cứ sáng tôi đưa cháu nó đến, ông ra dẫn vào là được". Ông sui bảo: "Thôi ông và mấy sắp nhỏ cứ đợi ở bến sông chỗ gần cây cầu Bông, tui đưa ghe tới đón. Tui sắm cái lễ rồi tụi mình cùng cúng ông địa, cúng Hà bá, cúng Hoàng thiên rồi cùng xuôi ghe về nhà tôi. Nói thì vậy chớ cái chuyện dựng vợ gả chồng là việc lớn. Phải cho nó đàng hoàng chút để thiên hạ nhòm vô khỏi cười. Với cũng để cho các cháu nó khỏi tủi ông à". Chú Tư gật, vậy là ông thêm khó rồi. Ông sui ứa nước mắt bảo không sao, không sao. Mình nghèo nhưng con cái nó phải đàng hoàng.
Con Hạnh chạy ra chỗ bán quần áo si-đa mua về cho chị chiếc áo cánh trắng, tạt tới tiệm son phấn kế đó mua một cục son bảo tô lên môi cho hên. Thằng Cần cũng xúm vào trang điểm cho chị. Nó không biết cách nên bôi mặt cái Đức như người ta vẽ tuồng. Cái Đức không chịu thay áo, cứ khóc, môi hết bặm lại lại trề ra thành thử son mấy lần đều trôi, chảy thành dòng đỏ bên khóe mép nó trông như máu. Con Hạnh vứt thỏi son ngồi ôm chị khóc góp.
Buổi chiều trước ngày rước dâu, cái Hạnh chạy tới hai tiệm cơm mới mua được hai món mà Đức thích: canh chua bông súng ăn với cá bống kho khô. Thím Tư tận tay bới cơm chan canh và gắp bỏ cho cái Đức. Cái Đức chỉ bưng chén khóc ròng.
Thím Tư cũng buồn so. Kể chi có tiền thím mua cho con Đức cái vòng tay, sợi chuyền hay đôi bông tai. Nhưng thím nghèo tới vầy thì kiếm đâu ra những thứ đó. Con Đức bảo: "Con có rồi đây má". Nó lấy trong túi ra mảnh phím nhựa màu ngà rồi suôn sợi chỉ vào đeo lên cổ. Miếng phím nhựa đó trước ba nó để gẩy đờn giờ đã bỏ đi vì mòn quá, thay chiếc phím mới. Thím Tư kéo nó vào lòng bảo: "Má cầu cho đời con không bao giờ phải gắn với miếng phím này nữa. Đời có nó là giang hồ lắm con à".
Bữa làm đám cưới cho cái Đức, chú Tư và mấy sắp nhỏ được ông sui mang ghe đón tới nhà. Thím Tư không đi vì sợ đi rồi khi về mẹ con khó bứt nổi nhau. Nhưng gánh hát vậy là vẫn coi như đủ. Xuồng còn cách nhà trai hơn cánh đồng đã nghe trong gió tiếng loa rộn rã: "Ôi zui zui quá xá là zui…Mừng nhà ai có con lợn béo, mừng nhà ai có cô dâu hiền…".
Thằng Cần vỗ vai thằng Mẫn: "Họ làm đám cưới cho chị Đức y chang nhà khác!". Thằng Mẫn gật cái rụp. Nó thấy tự hào vì người ta cưới chị nó không kém nhà nào. Mà bọn đâu sắm cái loa cũng chuẩn đó chứ. Tiếng ngọt lừ hà. Ghe càng chạy tiếng loa càng rõ dần. Thằng Cần nhóng cái cổ toàn xương lên hướng về phía có tiếng loa, liên tục thông báo tin xuống cho ba nó: "Ủa, chế Hai, chế Ba… nhìn thấy rùi nè. Ba ơi… Có vòng nguyệt kìa. Uiii, họ làm y chang cái cổng chào ngoài thị Rạp đó kìa. Có cả hoa nữa chế Hai. Mà hoa quá trời nhiều, leo tùm lum hai bên cây cột cổng đó. Uiii, Cần nhìn thấy rồi, có nhiều người mặc đồ đẹp như trong xi - nê đó chế. Chắc họ đang chờ đón dâu… Chế oách thiệt…".
Chú Tư ngồi trong lòng ghe. Chú nắm tay con Đức dỗ cho nó nín, cổ cũng nhướng lên. Nghe thằng Cần "tường thuật", nét lo âu trên mặt chú dãn dần.
*
Chú Tư uống li rượu ông sui gia đưa ngửa cổ dốc một phát rồi ôm đờn hát: "Quê hương xinh tươi quê hương hữu tình…". Chú hát hụt hơi nhưng bà con cô bác tới dự vỗ tay rần rần. Bọn thòi lòi núp dưới bến nghe chú Tư ca khoái chí nhảy lách chách lóp chóp. Chú lại hát: "Thế rồi con sáo sang sông, thế rồi con sáo xổ lồng bay xa…". Lại hụt hơi. Cái Đức mặc áo cánh trắng từ trong buồng cô dâu chạy ra ngồi xệp bên bố hát đỡ: "Đời ta là gió mây, bay bốn phương trời. Đời ta là đắng cay…". Không có tiếng vỗ tay. Mọi người kéo vạt áo lau nước mắt. Ông trưởng thôn xộ tới xị nẹt từ xa: "Mấy người tính làm ngang hả. Chưa đưa con ra ủy ban làm đăng kí mà bày đặt cưới là sao? Kì này xã ấp mất cái bằng văn hóa mới là tôi cột mấy người lại chịu…". Nhưng tới nơi, nhìn rồi nghe chú Tư hát, ông cau mày bỏ đi miệng nhấm nhẳn dằn dỗi: "Kì cục, đám cưới đám xin, ca bài gì vui không ca, ca hoài ba cái câu buồn thúi ruột đó mần chi chớ".
*
Chiều nay gió chướng thổi về như bão. Chú Tư thấy người đau không đi hát mà ngồi trong chòi ôm đờn ca một mình. "Sông dài cá lội biệt tăm, phải duyên chồng vợ ngàn năm cũng chờ...". Ừa mà nghe zậy chớ hổng phải zậy hà. Má con Đức Hạnh đâu có chờ chú? Thím mất đột ngột do trúng gió chi đó khi đang chèo thuyền rồi bị lộn sông mà không ai hay. Bả bỏ đi rồi. Bả đi về nơi tiên cảnh - Người ta bảo chú vậy. Xưa nay chú Tư chưa bao giờ thấy nơi tiên cảnh, không biết nơi đó nó đẹp sướng ra sao. Nhưng có lẽ là đẹp, sướng. Có cái nơi đó thật nên bả mới bỏ chú mà đi chớ. Chú nghĩ mà nước mắt lại ứa ra. "Sông dài cá lội biệt tăm... Hu huuuu". Chú hát rồi khóc. Dạo nầy chú hay khóc. Tiễn con Hạnh theo chị đi làm dâu người ta chú cũng khóc. Thằng Cần đi theo mấy đứa trai trong ấp ra phố làm thuê phụ hồ chú cũng khóc nữa.
Cái tổ ấm của chú Tư cứ rã dần như vậy. Những hạt bụi bám mãi trên mặt, trên áo người ta, dù mồ hôi theo năm tháng bết keo lại thì rồi cũng phải có ngày rơi bong ra. Con người cũng vậy. Cái tổ ấm của Chú Tư cũng vậy.
"Tìm em giờ tìm nơi đâu, sao em không nói đợi chờ nhau…". Từ ngày thím Tư mất, chú Tư cứ hát mãi câu đó. Chú nhớ thím Tư hay chú không còn hơi để hát theo tới hết cả bài? Chú già đi nhanh mà con đường lang thang thì lại ngày một cứ dài ra. Biết bao giờ và có còn không cái ngày chú Tư lăn hết được con đường đó?
