Thực ra, bằng cả trí tuệ lẫn trái tim, Minna đã thầm đoán được nơi ông đang ở, nhưng bà cứ hy vọng rằng, niềm say mê đó của chồng chỉ là nhất thời và chẳng mấy chốc ông lại quay trở về với vợ… Thế nhưng, đã mấy giờ đồng hồ trôi qua, Minna đã làm được bao nhiêu việc trên mảnh vườn nhà mà vẫn chưa thấy bóng Wagner đâu.
Biết là khi về, chồng sẽ đói bụng và trở nên cáu bẳn, Minna rửa tay đi nấu ăn. Vốn là một nữ nghệ sĩ, con gái của một gia đình có của ăn của để, bà không hề thích việc bếp núc hay làm vườn. Thế nhưng, nhà bà lại không có người giúp việc. Hai mươi năm trước, khi bà đã "xuất giá tòng phu" theo nhà soạn nhạc còn ít ai biết tới tên tuổi Richard Wagner, Minna đã bắt buộc phải làm luôn cả phần việc của osin.
Và ở bất cứ đâu mà số phận đã đưa đẩy vợ chồng họ tới, từ Madgeburg, Riga đến Paris, chỗ nào bà cũng phải gặp đắng cay trong vai trò này. Richard thì suốt ngày đêm say mê viết nhạc, nhưng các chương trình biểu diễn các tác phẩm của ông thường bị công chúng la ó.
Các nhà phê bình âm nhạc không tiếc lời châm chọc ông, so sánh thứ nhạc mà ông sáng tác lúc thì với tiếng mèo hen, lúc với âm chó sủa. Các ông chủ nhà xuất bản thường xuyên trả lại bản thảo cho Wagner mà không buồn lý giải một câu nào về nguyên nhân từ chối.
Đã có quá nhiều ngày vì túng thiếu, khi mà Minna không biết ném gì vào cái nồi nước đang sôi để nấu ăn cho người chồng có lúc tới cả mấy tuần không mang được về nhà một xu nào cả. Nhưng mỗi khi Minna tấm tắc về những khoản tiền thù lao mà các đồng nghiệp của chồng như Mendelson, Berlioz hay Shuman vẫn được nhận, là ngay lập tức Wagner nổi khùng lên.
- Họ chỉ là những tài năng, còn tôi là thiên tài! Cô phải biết điều này chứ!- ông la hét ầm ĩ. - Và cô phải nhớ rằng, tôi sẽ không bao giờ kiếm sống bằng âm nhạc vì âm nhạc của tôi là vô giá! Họ phải đưa tiền cho tôi chỉ vì có tôi trên đời này. Và nghĩa vụ của tôi là phải làm sao tiêu cho thật nhanh những món tiền đó để có lợi nhất cho nghệ thuật!
Kết cục là Wagner lúc nào cũng nợ đầm đìa như chúa chổm. Ông coi trả nợ là việc thấp hơn nhân phẩm của mình nên hai vợ chồng thường xuyên phải tránh mặt các chủ nợ. Richard thậm chí đã có lần phải ngồi tù vì thiếu nợ. Quá tuyệt vọng, lắm bận Minna đã bỏ chồng để về ở với bố mẹ đẻ nhưng rồi bà đều lại quay trở về với Richard. Người bà yêu hơn tất cả trên đời chính là nhà soạn nhạc kiêu ngạo, bẳn tính, đồng bóng với bộ mặt khắc khổ đến khắc nghiệt này. Thôi thì, "chồng em áo rách em thương…".
Giai đoạn đỡ khổ hơn cả đối với Minna chính là những năm hai vợ chồng bà sống ở
Thế nhưng, ngày vui với Minna ngắn chẳng tày gang. Trong những năm 1848-1849, cả châu Âu, trong đó có xứ Sachsen, đã bị lôi cuốn vào các đợt sóng cách mạng. Ai đó thậm chí còn nhìn thấy Richard tham gia các vụ việc náo loạn đường phố. Thế là chính quyền quân chủ đã trục xuất Bacunin về Nga và quyết định tống giam vị nhạc trưởng cung đình.
Chỉ nhờ một vận may tình cờ mà nhà soạn nhạc mới trốn thoát khỏi Sachsen sang đất nước Thụy Sĩ còn tương đối yên bình vì chưa bị nhấn chìm vào các bạo loạn xã hội như những khu vực khác của châu Âu thời đó. Khi ổn định tại
Minna đã chuẩn bị xong bữa trưa nhưng chồng bà vẫn biệt vô âm tín. Rồi khi bất ngờ tiếng chuông gắn trên cánh cửa vang lên, Minna, quá mệt mỏi vì chờ đợi, định thấy chồng là lên tiếng trách móc ngay, đã mạnh tay mở cửa ra. Thế nhưng, ở ngưỡng cửa không phải là Richard mà là ông Otto Wesendonck, chủ nhân của tòa biệt thự đối diện với nhà của gia đình Wagner.
Từ trái qua: Mathilde, Minna và Cosima.
- Xin lỗi vì đã làm phiền, thưa bà Wagner! - Tôi muốn được gặp ông nhà.
- Nhà tôi đi vắng rồi,
- Liệu bà có thể cho tôi biết ông ấy đang ở đâu được không?
- Theo ông thì nhà tôi có thể ở đâu được lúc này? Tôi không tiện nói lắm nhưng nhà tôi bây giờ đang ở chỗ mà vợ ông đang ở!
Ông Otto dán mắt vào ống nhòm:
- Phải rồi, từ sáng tới giờ ông nhà và Mathilde, vợ tôi, đã đi dạo trong khu vườn gần biệt thự. Nhưng tới gần trưa thì tôi lại không nhìn thấy họ đâu cả… Quả thật là họ đã biến đi lâu quá thật. Đối với tôi quan trọng nhất là Mathilde không bị hề hấn gì. Sức khỏe cô ấy dạo này không được tốt lắm.
Nghe vậy Minna lại càng nổi cơn tam bành:
- Ông Otto ơi, những gì đang xảy ra cho thấy, nhà tôi và vợ ông đang có chuyện tằng tịu với nhau!
- Bà nghĩ thế ư? - Thế mà khi nói chuyện với tôi, Mathilde không bao giờ nói thế cả. Cô ấy chỉ bảo giữa ông nhà với cô ấy chỉ là một tình cảm yêu đương thanh tịnh, không dính gì tới thể xác.
- Ông vẫn còn trẻ nhưng đâu còn trẻ con nữa. Ông phải hiểu rằng, vợ chồng mấy khi nói với nhau hết sự thật về những chuyện như thế này. Nhưng tôi với ông thì còn có gì mà phải giấu nhau. Hai người ấy đã đi quá xa trong quan hệ của họ. Tôi thực sự không hiểu là tại sao một người chồng như ông lại không làm gì để chấm dứt chuyện đó!
- Bà phải thông cảm, trong việc này hành xử thô bạo chẳng ích gì. Tôi với bà đành phải nén lòng hy vọng vào một kết cục khả quan hơn thôi…
Thực ra lúc đầu đã có vẻ như không thể có sự cố gì xảy ra được nữa. Chạy lánh nạn sang Thụy Sĩ, hai vợ chồng Wagner lắm lúc đã phải tá túc trong các khách sạn rẻ tiền. Richard, vốn quen với các tiện nghi, đã rất khổ sở vì việc này. Ông trở nên đặc biệt bẳn tính, cãi cọ với tất cả mọi người. Thế nhưng, ông cũng không chịu tới
Rồi vận may cũng mỉm cười. Rốt cuộc là Thụy Sĩ cũng dần dà hiểu ra thiên tài âm nhạc của Wagner. Trong một buổi biểu diễn, Richard đã làm quen được với ông Otto Wesendonck, một doanh nhân giàu có và vợ của ông ta, Mathilde, một nữ sĩ mới bước vào con đường làm thơ. Cặp vợ chồng này rất thích các tác phẩm của Wagner.--PageBreak--
Một lần, vợ chồng Wesendonck mời nhà soạn nhạc và vợ đến chơi ở biệt thự của họ, nằm trên một quả đồi xanh mướt rừng cây gần
- Anh Otto ơi, em nghe nói là vua
- Thế em muốn gì nào? Em muốn gì thì anh cũng chiều em…
- Chúng ta hãy xây cho Wagner một ngôi nhà cạnh biệt thự của chúng ta. Hãy để cho ông ấy viết những tuyệt tác ở đây!
- Được thôi, - ông Otto nói. - Nhưng anh chỉ sợ bà Wagner sẽ cảm thấy buồn khi phải sống xa nội thành đến thế…
- Không đâu, ông Otto ạ, - Wagner nói cướp lời vợ mình. - Nếu ông cho chúng tôi thêm một mảnh vườn thì vợ tôi sẽ không buồn chán đâu, vì bà ấy rất thích làm vườn…
- Được rồi, mai tôi sẽ mời kiến trúc sư về, - ông Otto nói.
Thế là chẳng bao lâu sau trên quả đồi xanh rợp bóng cây đã có thêm một ngôi nhà hai tầng khang trang cạnh khu biệt thự hoành tráng của gia đình cự phú Wesendonck. Richard rất hài lòng gọi đó là "Tổ ấm". Nhà soạn nhạc chọn cho mình tầng hai với cửa sổ nhìn về hướng thành phố, mảnh hồ
Thế nhưng, vợ chồng Wesendonck lúc nào muốn cũng đều có thể lên tầng hai gặp Wagner. Ông Otto hay bận công việc ở thành phố nên lên đó chủ yếu là một mình Mathilde. Những lúc như thế Minna cảm thấy cực kỳ nặng nề. Khi từ trên đó vang lên tiếng đàn dương cầm, Minna còn cảm thấy bình thường: hãy để cho cô nữ sĩ ấy thưởng thức âm nhạc của Wagner, vợ ông ấy không vì thế mà thiệt thòi gì. Nhưng khi trên tầng hai yên lặng bao trùm, Minna cảm thấy lòng mình như lửa đốt. "Không rõ hai người ấy đang làm gì trên đó?" - bà bực bội tự hỏi thầm và rất muốn leo lên không báo trước. Nhưng bà lại sợ chồng nổi khùng lên. Thế là bà đành làm rơi xoong nồi, cặp lồng hay làm đổ ghế, để trong ngôi nhà không yên lặng như một ngôi mồ…
Minna không tin rằng Richard và Mathilde đã vượt qua ranh giới cấm kị. Cặp tình nhân này đang xử sự rất công khai và mạnh bạo. Họ cùng nhau đi dạo hàng giờ trong khu rừng trên đồi, cùng đi vào
Buổi sáng mùa xuân hôm đó, Richard và Mathilde lại đi dạo ở khu rừng gần biệt thự. Họ mời cả ông Otto cùng đi nhưng ông từ chối, viện cớ có công việc phải lo. Trời rất đẹp, nắng ấm áp. Hoa đào nở rộ. Hơi gió từ dãy Alpes thổi về thanh mát. Nhưng Richard như bị điều gì đó ám ảnh làm cho mất hứng. Thỉnh thoảng ông lại đưa tay lên vỗ gáy như tự trấn tĩnh mình. Rồi ông quay lại sau nhìn và thấy ông Otto đang ngồi trên gian áp mái của biệt thự soi ống nhòm về phía họ.
- Thực tệ! - Richahrd cầm tay người bạn gái kéo đi rẽ vào một con đường nhỏ trong rừng, dẫn lên đỉnh núi. - Mathilde này, người ta đang theo dõi chúng ta qua ống nhòm như nhìn những côn trùng.
- Ai đang theo dõi cơ? - Mathilde không hiểu.
- Người chồng chung thủy của em!
- Anh nghĩ là anh ấy ghen à? Nếu đúng thế thì anh ấy thực ngốc. Em từ lâu đã nói với anh ấy rằng em yêu anh và sẽ tự làm mọi việc theo ý của mình… Sao anh ấy lại nhìn trộm chúng ta? Việc gì mà lại làm khó cho đời nhau? Chuyện gì cần xảy ra thì sẽ phải xảy ra cơ mà.
- Đúng thế! - Wagner nói. - Chúng ta đã biết nhau đâu mới chỉ một ngày. - Càng đi lên cao, nhà soạn nhạc càng trở nên bình tĩnh hơn. - Lúc nào về, em hãy nói với chồng em rằng, ông ấy không phải lo gì cho danh tiếng của mình cả. Nếu chúng ta muốn chính thức hóa quan hệ thì ông ấy sẽ là người đầu tiên được biết về việc đó…
Mathilde sững sờ nhìn Richard:
- Sao anh lại vội quá thế?
Wagner bước chậm lại nhưng ngay lập tức hiểu rằng Mathilde định nói tới một việc khác.
- Phải, anh đang vội, anh có lý do để vội. Anh luôn cho rằng số phận đã chơi xấu anh khi để cho anh gặp em muộn màng đến vậy. Anh đã phải sống bao nhiêu năm tháng trong cô đơn, bất hạnh, không được ai cần tới. Đã bao nhiêu lần anh ngồi vào đàn nhưng không lôi được ra từ tâm hồn mình những nốt nhạc xứng đáng. Nhưng giờ em xuất hiện và mọi sự đã thay đổi hoàn toàn. Anh yêu em, yêu bản thân mình, yêu tất cả mọi người trên thế giới. Từng tế bao trong cơ thể anh đang gào thét: cuộc sống muôn năm, âm nhạc muôn năm! Làm thế nào sau tất cả những chuyện này anh lại không lao tới niềm hạnh phúc vẹn đầy của cuộc đời mình!
- Richard ơi, - Mathilde thốt lên. - Khác với anh, em không thể phàn nàn gì về quãng đời em đã sống. Otto hơi tẻ nhạt nhưng anh ấy tốt bụng, trung thực và rộng rãi. Sống với anh ấy em cảm thấy an toàn và an tâm. Nhưng em chỉ hạnh phúc thực sự khi ở bên cạnh anh. Và điều này làm cho em đau đớn. Tại sao chúng ta chỉ được hạnh phúc khi làm cho một ai đó bất hạnh! Mà anh ơi, - chị đổi chủ đề câu chuyện để đỡ căng thẳng. - Anh đã viết xong vở "Tristan và Isolde" chưa?
- Chưa, nhưng anh đang viết rất hào hứng. Anh tin rằng đó sẽ là một vở opera vĩ đại. Những Meyerbeer, Gounod, Verdi sẽ tức nổ đom đóm mắt vì ghen thôi…
- Anh dừng lại một chút đi, - Mathilde nói trên đường leo núi. Richard nhanh nhẹn nên đi bao nhiêu cũng không thấy mệt, còn nữ thi sĩ vóc liễu nên mới đi một lúc đã cảm thất nhọc lắm rồi. - Tristan và Isolde thoạt tiên căm thù nhau nhưng rồi lại yêu nhau say đắm. Rồi cả hai đều phải hy sinh. Tại sao anh lại chọn cốt truyện đó?
- Anh từ lâu đã bị câu chuyện này ám ảnh. Nhưng anh không thể nào hiểu được ý nghĩa của nó là ở đâu?
- Tình yêu mạnh hơn cái chết? - Mathilde nêu thử.
- Không chỉ thế, - Wagner trầm ngâm lắc đầu. - Ý nghĩa là, tình yêu mạnh hơn mọi sự trên đời. Mạnh hơn cái chết, mạnh hơn sự sống, mạnh hơn lý trí, mạnh hơn ân oán… Tình yêu biến cải thế giới khác với nó thực hiện hữu. Và cái thế giới siêu thực nhưng tuyệt vời đó đáng quý với những tình nhân hơn mọi sự. Để được lọt vào cái thế giới siêu thực đó, các cặp tình nhân không có gì là không dám làm. Anh cảm thấy điều đó bằng chính kinh nghiệm sống của anh. Anh tất nhiên không giết hại ai cả nhưng anh đã bước qua quá nhiều ranh giới để rồi sau đó tự hỏi mình mà không sao hiểu nổi, tại sao ta đã làm như thế? Anh chẳng thích thú với cái gì trên đời cả, luôn kêu ca phàn nàn, làm khổ vợ mình… Chỉ có tình yêu mới khiến anh vui. - Richard kéo Mathilde lại gần ông và nhìn vào mắt chị. - Anh tin rằng em đã hiểu, em chính là Isolde của anh, còn anh chính là Tristan của em, sẵn sàng sống và chết vì em!
Mathilde làm thinh - chị không ngờ rằng cuộc đi dạo chơi lên núi lần này lại trở nên "nghiêm trọng" thế. Chị cảm thấy chân run rẩy, nhưng không chỉ vì mệt…
Hai người lên tới một đinh đèo. Dưới chân họ, phong cảnh thật trữ tình.
- Đẹp thật, nghỉ chút nữa rồi chúng ta tiếp tục lên cao hơn, em nhé! - Richard nói.
- Không, em sẽ không lên thêm đâu, - Mathilde thét lên rồi quay xuống dưới.
Richard thẫn thờ nhìn theo Mathilde rồi cũng từ từ xuống theo sau…
…Hy vọng rằng chồng đã để lại cho mình tờ thư giải thích vì sao ông lại đi vắng lâu tới thế, Minna lên tầng hai, lại gần bàn làm việc của Wagner. Khắp nơi chỉ là những tờ bản thảo vở opera "Tristan và Isolde". Minna nhìn qua và chẳng thấy gì thú vị cả. Tới gần cây đàn dương cầm, bà nhấc nắp đàn lên và chợt nhìn thấy trên phím đàn một lá thư. Nhưng lá thư đó không phải viết cho bà mà là cho Mathilde.
"Anh đã hoàn thành vở opera và đưa cho em bản thảo màn cuối cùng. Khi chúng ta tới gần đi văng, em đã ôm lấy anh và nói: "Giờ mọi ước muốn của em đã được thực hiện." Ngày hôm đó, giờ hôm đó, anh đã được tái sinh cho một cuộc sống mới. Tất cả những gì đã xảy ra trước đó chỉ là "tiền vận". Anh chỉ bắt đầu được sống một đời sống thật kể từ khoảnh khắc đó. Em ơi, em đừng tiếc nhé những ngọt ngào mà em đã ban tặng cho cảnh sống nghèo nàn buồn tẻ của anh…".--PageBreak--
- Cô làm gì ở đây thế? - bỗng vang lên giọng nói đầy uy lực của Wagner.
- Tốt hơn là anh hãy nói anh đã làm gì với bà hàng xóm của chúng ta! Mà anh cũng chẳng cần nói. Thế là tôi đã biết hết cả rồi… - Minna vừa nói vừa giơ tờ thư ra.
- Cô muốn nghĩ gì thì nghĩ, - Richard thản nhiên đáp và nhanh tay giật lại tờ giấy. - Cô không có quyền đọc thư được viết ra cho người khác.
- Thế anh có quyền gì mà quyến rũ vợ của người đã bảo trợ cho anh! - Minna cay đắng lắc đầu. - Giá mà thiên hạ biết được cái người đã viết nên những tác phẩm âm nhạc khiến người ta thán phục, thực ra lại là kẻ hạ tiện như thế nào!
- Này, nếu cô đã nói thế thì tôi cũng nói luôn cho cô biết, - gương mặt vốn khắc khổ của Vagner trở nên càng cay nghiệt hơn. - Ngày trước tôi cưới cô chẳng qua là vì nông nổi. Theo dòng thời gian, ngoài thói quen ra tôi chẳng còn gì gắn bó với cô cả. Tôi nghĩ rằng, cô cũng có cảm giác tương tự như thế đối với tôi… Phải, tôi không cố tình nhưng đã trót phải lòng Mathilde. Và trước đó tôi cũng đã từng phải lòng nhiều người phụ nữ khác nữa. Nhưng lên án tôi vì chuyện này thì cũng vô nghĩa như lên án một con hổ vì chuyện nó là kẻ săn mồi. Giời đã tạo ra tôi như thế rồi. Tôi chỉ có thể sáng tác khi tôi yêu. - Giọng ông bỗng trở nên mềm lại. - Sai lầm của em là ở chỗ em chỉ muốn nhìn thấy trong anh một đức ông chồng chung thủy, chỉn chu, thành đạt. Nhưng nếu anh là một người như thế thì anh cũng chỉ là một trong vô số những nhạc sĩ bất tài vô dụng vốn đã tràn ngập khắp thế gian này. Nếu anh như thế thì thế giới này không bao giờ có được những "Tannhauser" và "Lohengrin"! Nếu anh như thế thì anh sẽ chẳng bao giờ bắt tay vào viết "Tristan và Isolde"!
- Anh lúc nào cũng chỉ nghĩ về mình và âm nhạc của mình! - Minna gắt gỏng. - Thế còn cuộc sống của tôi thì sao? Nó đã biến mất đi đâu rồi? Tôi biết, anh không yêu tôi nhưng điều này đã không ngăn anh lợi dụng tôi như một mụ làm bếp. Trong âm nhạc của anh cái thiện luôn chống lại cái ác. Nhưng tôi không thấy trong đó những thanh âm của những cặp lồng, nồi xoong của tôi! Anh đã uổng công khi so sánh mình với hổ. Anh không xứng đáng được so sánh với hổ. Anh tồi tệ hơn nhiều. Hổ đớp một miếng là xong đời nạn nhân, còn anh đã hơn hai mươi năm nay nhai đi nhại lại trái tim tôi…
- Em hãy công bằng đi nào. Em đã bỏ anh bao nhiêu lần, nhưng rồi em đều quay trở lại…
- Thế thì lần này tôi sẽ đi. Và sẽ không bao giờ quay trở lại nữa…
Minna chạy như bay xuống tầng một, rời khỏi nhà và hối hả tiến tới khu biệt thự hàng xóm, nơi vợ chồng ông Wesendonck đang ăn trưa với vô số các món ăn mà gia nhân đang tới tấp bưng lên.
- Bà Wagner đấy ư? - gương mặt ông Otto biến sắc. - Có việc gì thế hả bà?
- Hãy để gia nhân ra ngoài cái đã, - Mathilde nói.
Và sau khi gia nhân đã ra ngoài, Minna đã làm một thôi một hồi cho ông Otto nghe về những gì bà nghĩ về ông, về Mathilde. Và không đợi cả ông Otto lẫn Mathilde đáp lại, bà bỏ đi ngay.
Ngay trong ngày hôm đó, Minna đã thuê một cỗ xe ngựa để về Đức với cha mẹ mình. Vài ngày sau, Wagner cũng bỏ ngọn đồi xanh để ra đi. Chỉ có mình Mathilde đưa tiễn nhà soạn nhạc. Khi ông ngồi lên xe, Mathilde nói rằng chị cũng muốn bỏ đi cùng ông nhưng lại sợ ông Otto.
- Em lo vì khẩu súng ngắn vẫn để trong ngăn bàn làm việc của anh ấy bỗng biến đi đâu mất, - Mathilde nói rồi tay bưng lấy mặt, chạy đi…
Tại Zurich đang chờ sẵn Wagner là một món tiền lớn do Liszt gửi tới. Biết bạn mình rất vụng trong việc kiếm tìm sinh kế, Liszt thường xuyên gửi tiền sang Thụy Sĩ cho Wagner. Để có thể mau chóng quên đi những chuyện đã xảy ra trên quả đồi xanh, Wagner đã quyết định tới
Một tối, ông đi ra ngoài phố. Dàn nhạc trên quảng trường trung tâm đang chơi một tác phẩm của ông. Thẫn thờ, Wagner chạy lại vào phòng rồi úp mặt xuống gối bật khóc. Tuy nhiên, ông không được sống ở
Ông đã có thể tới
- Tôi có thể nói chuyện với chị Mathilde được không?
- Không, - ông Otto lạnh nhạt đáp. - Nhà tôi đang bị ốm. Và có lẽ sẽ còn ốm lâu…
Và để vị khách không mời không có ý định ở lại trên quả đồi xanh, ông Otto hỏi:
- Ông định sẽ đi đâu hả ông Wagner?
- Tới Paris, - nhà soạn nhạc đáp. - Và trong lúc chờ tiền từ
-
- Không. Chưa tới hai mươi nghìn quan.
Ông Otto rút tập séc từ trong túi ra, ghi vào rồi xé một tờ ra đưa cho Wagner:
- Đây là hai mươi tư nghìn quan. Chúc ông thượng lộ bình an!
Rời khỏi Thụy Sĩ rồi, Wagner còn trao đổi thư từ với Mathilde trong một thời gian nhưng cả hai đều không đả động gì tới việc khôi phục lại các mối quan hệ cũ. Sau "Tristan và Isolde", Wagner còn viết thêm một số vở opera tuyệt tác nữa, đã mang lại cho ông danh tiếng trên tầm thế giới.
Trong những năm đó, trái tim Wagner đã thuộc về một người phụ nữ khác - đó là Cosima Von Bulov, con gái của Liszt. Kém Wagner 24 tuổi, Cosima đã bỏ người chồng đầu để tới với ông và sau khi Minna qua đời, năm 1870, cô đã chính thức làm lễ kết hôn với nhà soạn nhạc. Cosima đã sinh cho Wagner hai người con. Cosima đã là người phụ nữ đủ quyền năng và nghệ thuật làm cho đời sống gia đình của thiên tài âm nhạc duyên số long đong này trở nên hạnh phúc tới phút cuối cùng.
Ngày 13/2/1883, Wagner đột quị khi đang chơi dương cầm. Cosima đã ôm xác chồng cả một ngày đêm đầy đau đớn. Rồi sau đó, cô đã cắt mớ tóc của mình ra và đặt vào quan tài, đúng chỗ trái tim Wagner
