Đó không phải sự háo hức của một cuộc chia tay thông thường, mà là tâm trạng của những người đang chờ đợi cơ hội được trở về với gia đình, trở về cộng đồng sau những năm tháng cải tạo.
Năm 2026, bám sát quy định của Đảng, Nhà nước về công tác đặc xá và hướng dẫn của Hội đồng tư vấn đặc xá, Trại giam Thanh Lâm đã xét, đề nghị đặc xá cho gần 200 phạm nhân đủ điều kiện. Đây đều là những trường hợp có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt, tích cực học tập, lao động cải tạo và thể hiện quyết tâm sửa chữa lỗi lầm để làm lại cuộc đời. Dù đến ngày 1/6/2026, thời điểm Chủ tịch nước công bố Quyết định đặc xá, kết quả cuối cùng mới được xác định, nhưng với những người đang có tên trong danh sách đề nghị, niềm hy vọng đã hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết.
Trong lớp học dành cho phạm nhân được đề nghị đặc xá, chúng tôi chú ý đến người đàn ông đeo kính cận, lặng lẽ ghi chép từng nội dung truyền đạt của giảng viên. Không ai nghĩ người đàn ông ấy từng có 25 năm đứng trên bục giảng. Đó là phạm nhân T., quê tỉnh Vĩnh Phúc. Khi trò chuyện, anh kể câu chuyện đời mình bằng giọng chậm rãi, đôi lúc ngắt quãng. Anh từng là giáo viên, có gia đình, có công việc ổn định và cuộc sống mà nhiều người mơ ước. Nhưng chỉ một hành động sai lầm đã khiến tất cả đổi khác.
Anh chấp hành án về tội “Trộm cắp tài sản”. Điều khiến chính anh đến nay vẫn day dứt là tài sản bị xác định chiếm đoạt lại chính là chiếc xe ô tô của mình. Sau khi mang xe đi cầm cố vay tiền, vì nóng vội, chưa được sự đồng ý của bên nhận cầm cố, anh tự ý lấy lại xe và hành vi ấy dẫn đến hậu quả pháp lý. “Những ngày đầu bị bắt, tôi suy sụp hoàn toàn. Sau 25 năm làm nghề dạy học, chưa bao giờ nghĩ mình sẽ có ngày đứng ở vị trí này”, anh nói.
Khoảng thời gian đầu thi hành án là chuỗi ngày đầy mặc cảm, tiếc nuối và tự trách. Nhưng rồi sự động viên từ gia đình, đặc biệt là sự quan tâm, giáo dục, động viên của cán bộ quản giáo đã giúp anh dần cân bằng lại tinh thần. Từ chỗ sống khép kín, anh bắt đầu tham gia các hoạt động học tập, lao động cải tạo, chấp hành nghiêm nội quy cơ sở giam giữ. Với mức án 9 năm tù, anh đã được giảm án một lần. Nếu được đặc xá đợt này, anh sẽ có cơ hội trở về sớm hơn gần 4 năm.
Ánh mắt người đàn ông từng đứng trên bục giảng ánh lên niềm hy vọng khi nói về ngày trở lại quê nhà. “Đặc xá là sự khoan hồng của Đảng, Nhà nước và cũng là sự ghi nhận quá trình cố gắng cải tạo của chúng tôi. Điều tôi mong nhất là khi trở về sẽ được cộng đồng đón nhận, tạo điều kiện để tái hòa nhập, sống có ích”.
Tại Phân trại số 6, phạm nhân Đỗ Văn Vĩnh (SN 1964), quê tỉnh Hưng Yên, chấp hành án về tội “Lạm dụng quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, chia sẻ, công tác đặc xá được thực hiện rất nghiêm túc và minh bạch. Theo phạm nhân Vĩnh, ngay khi có Quyết định về đặc xá, cán bộ quản giáo đã phổ biến đầy đủ chủ trương, điều kiện, tiêu chuẩn; các văn bản, Quyết định đặc xá của Chủ tịch nước được niêm yết công khai tại khu giam giữ, nhà ăn, hội trường và không gian sinh hoạt chung để tất cả phạm nhân đều có thể tiếp cận. “Sau khi tự liên hệ, đối chiếu tiêu chuẩn, những phạm nhân có đủ điều kiện được tổ chức viết đơn đề nghị đặc xá và bản cam kết. Mọi người đều hiểu rằng đặc xá không phải tự nhiên được hưởng mà là kết quả của cả quá trình phấn đấu”, anh nói. Để có cơ hội được xem xét đặc xá, mỗi người đều phải nỗ lực trong suốt quá trình chấp hành án. Không chỉ chấp hành tốt nội quy, phạm nhân còn phải tích cực lao động, học tập, thể hiện sự chuyển biến rõ rệt về nhận thức và ý thức sửa chữa lỗi lầm, phạm nhân Đỗ Văn Vĩnh chia sẻ thêm.
Theo Thượng tá Mai Văn Hùng, Phó Giám thị Trại giam Thanh Lâm, thực hiện Quyết định của Chủ tịch nước về đặc xá năm 2026 và Hướng dẫn số 33 của Hội đồng tư vấn đặc xá, đơn vị đã triển khai công tác xét đề nghị đặc xá với tinh thần công khai, dân chủ, công bằng, chặt chẽ và đúng quy định pháp luật. Ngay sau khi tiếp nhận Quyết định của Chủ tịch nước về đặc xá năm 2026 và các văn bản có liên quan, Trại giam Thanh Lâm đã tổ chức tuyên truyền, phổ biến rộng rãi đến toàn thể phạm nhân thông qua hệ thống truyền thanh nội bộ; đồng thời niêm yết công khai Quyết định của Chủ tịch nước về đặc xá năm 2026 tại các khu giam, buồng giam, hội trường, bảng tin và khu vực gặp thân nhân.
Song song với đó, đơn vị tổ chức quán triệt cho cán bộ, chiến sĩ nắm chắc quy trình, điều kiện và tiêu chuẩn xét, đề nghị đặc xá cho phạm nhân năm 2026. Sau khi các phạm nhân tự liên hệ, đối chiếu điều kiện, tiêu chuẩn, những phạm nhân có đủ điều kiện được đề nghị đặc xá được tổ chức viết đơn đề nghị đặc xá và bản cam kết. Tổ chức họp tổ, đội phạm nhân để bình xét, bỏ phiếu giới thiệu phạm nhân đủ điều kiện.
Đơn vị cũng tạo điều kiện cho phạm nhân liên hệ với thân nhân nhằm hoàn thành các nghĩa vụ liên quan đến hình phạt bổ sung như phạt tiền, bồi thường dân sự, án phí…; đồng thời hướng dẫn thân nhân cung cấp các giấy tờ, tài liệu cần thiết để phục vụ công tác đặc xá.
Theo Thượng tá Mai Văn Hùng, ngay sau khi có kết quả của tổ thẩm định liên ngành, Trại giam Thanh Lâm đã khẩn trương tổ chức cho phạm nhân được đề nghị đặc xá tham gia lớp học hành trang theo quy định. Đây là hoạt động mang ý nghĩa thiết thực, giúp người được đề nghị đặc xá trang bị thêm kiến thức pháp luật, kỹ năng tái hòa nhập, chuẩn bị tâm lý để thích ứng với cuộc sống bên ngoài. Đặc biệt, đơn vị còn phối hợp với Công an địa phương thực hiện thủ tục cấp Căn cước cho các phạm nhân được đề nghị đặc xá, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình ổn định cuộc sống sau khi trở về.
Đặc xá là chính sách lớn thể hiện truyền thống nhân đạo, khoan hồng của Đảng và Nhà nước ta đối với những người phạm tội biết ăn năn hối cải. Đó không phải sự bỏ qua lỗi lầm, mà là sự ghi nhận quá trình sửa chữa lỗi lầm bằng hành động cụ thể; là trao cơ hội để con người được đứng dậy sau vấp ngã. Nhưng để một người thực sự tái hòa nhập thành công, nỗ lực từ phía cơ sở giam giữ là chưa đủ. Họ cần gia đình dang tay đón nhận, cần sự bao dung của cộng đồng, sự đồng hành của chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội để xóa bỏ mặc cảm, tìm được việc làm và xây dựng cuộc sống mới.
Thượng tá Mai Văn Hùng cho biết, Đảng ủy, lãnh đạo đơn vị xác định giáo dục phạm nhân là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, thường xuyên và xuyên suốt trong công tác quản lý giam giữ. Trên cơ sở đó, Trại giam Thanh Lâm đã triển khai đồng bộ nhiều biện pháp giáo dục nhằm giúp phạm nhân nhận thức đúng hành vi vi phạm, nâng cao ý thức chấp hành và tích cực cải tạo. Đồng thời, đơn vị thực hiện tốt công tác phân loại, quản lý, đánh giá kết quả cải tạo; kịp thời biểu dương những trường hợp tiến bộ và bảo đảm tuyệt đối an ninh, an toàn cơ sở giam giữ.
Phía sau cánh cổng trại giam hôm nay là những con người từng mắc sai lầm nhưng đang nỗ lực từng ngày để sửa chữa. Ngày trở về với họ không chỉ là thời khắc được bước ra ngoài tự do, mà còn là khởi đầu cho một hành trình mới, hành trình sống có trách nhiệm hơn với bản thân, gia đình và xã hội. Và có lẽ, ý nghĩa lớn nhất của đặc xá chính là ở đó, trao cho con người cơ hội được làm lại cuộc đời bằng niềm tin, sự giáo dục và lòng nhân ái.
