Định hình cơ chế hợp tác chung
Sự phát triển của khoa học, công nghệ cùng quá trình hội nhập và đi lại ngày càng thuận lợi trong khu vực mang lại những cơ hội lớn cho phát triển, nhưng cũng tạo thêm điều kiện để tội phạm thay đổi phương thức, thủ đoạn lẩn trốn. Tuyên bố chung của Hội nghị lãnh đạo cấp cao cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã (Hội nghị), diễn ra ngày 30/9 tại Hà Nội đã thẳng thắn chỉ ra tình trạng tội phạm xuyên quốc gia, nhất là công nghệ cao, mua bán người, khủng bố, ma túy, lừa đảo trực tuyến ngày càng phức tạp. Các đối tượng truy nã có thể lợi dụng địa bàn nước khác, sử dụng vỏ bọc tinh vi, che giấu tung tích để tránh sự truy bắt của lực lượng chức năng.
Phát biểu khai mạc hội nghị, Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an khẳng định tội phạm xuyên quốc gia và tội phạm truy nã đang là thách thức nhức nhối đối với các cơ quan thực thi pháp luật. Trước thực trạng các loại tội phạm nổi cộm như ma túy, mua bán người, lừa đảo mạng... cùng thủ đoạn lợi dụng địa bàn các nước để lẩn trốn, Bộ trưởng Bộ Công an kêu gọi sự hợp tác kiên quyết, mạnh mẽ hơn nữa từ các quốc gia trong khu vực.
Nhìn rộng hơn, Hội nghị vừa qua không phải là điểm khởi đầu, mà là bước quan trọng tiếp theo cho sự chuẩn bị mang tính chiến lược trước đó. Từ dấu ấn một năm trước tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47 - nơi sáng kiến của Việt Nam về Tuyên bố nâng cao hiệu quả hợp tác truy bắt tội phạm truy nã được thông qua - tư duy hợp tác đã có bước chuyển biến thực chất.
Nhận định của Bộ trưởng Lương Tam Quang cho thấy Tuyên bố này là bệ phóng vững chắc cho công tác phối hợp xác minh, vây bắt tội phạm giữa Việt Nam và các nước ASEAN. Sự kiện tại Hà Nội tiếp tục đóng vai trò là "cú hích" đưa các thỏa thuận cấp cao chuyển hóa thành hành động thực tiễn của lực lượng thực thi pháp luật, ghi dấu ấn qua việc thông qua Tuyên bố chung và Kế hoạch hành động chung.
Tuyên bố chung tái khẳng định quyết tâm chính trị trong phòng, chống tội phạm truy nã; đồng thời xác định mong muốn tiếp tục duy trì Hội nghị như một cơ chế quan trọng, lâu dài nhằm thúc đẩy đối thoại, điều phối và hợp tác khu vực. Đáng chú ý, văn kiện cũng hoan nghênh nỗ lực của Việt Nam trong dẫn dắt xây dựng Kế hoạch hành động. Nếu Tuyên bố chung tạo sự thống nhất về nhận thức và quyết tâm chính trị, thì Kế hoạch hành động chung đi sâu vào câu hỏi quan trọng nhất: Các nước sẽ phối hợp với nhau bằng cách nào?
Một trong những điểm đáng chú ý là Kế hoạch không hướng tới tạo ra một cấu trúc đứng tách biệt khỏi những cơ chế ASEAN hiện có. Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia (AMMTC) và các cơ chế trực thuộc sẽ giám sát tiến trình thực hiện; đồng thời, các nước khuyến nghị xây dựng một cơ chế chuyên ngành dành cho lãnh đạo cấp cao cơ quan thực thi pháp luật phụ trách tội phạm truy nã hoặc Nhóm công tác chung ASEAN để định kỳ theo dõi, đánh giá và báo cáo kết quả. Như vậy, thay vì tạo thêm một “tầng” thủ tục, hướng đi được đặt ra là kết nối chặt hơn những kênh đang tồn tại để vá những khoảng trống trong đấu tranh với tội phạm truy nã.
Ở cấp độ trực tiếp nhất, Kế hoạch khuyến nghị nghiên cứu thiết lập đầu mối quốc gia để cơ quan chức năng các nước có thể liên lạc, trao đổi thông tin kịp thời và theo thời gian thực. Cùng với đó là duy trì hội nghị cấp lãnh đạo để trao đổi định kỳ, tổ chức cuộc họp Nhóm công tác chung ở cấp chuyên gia; tối ưu hóa các kênh của ASEANAPOL và các cơ chế ASEAN liên quan. Văn kiện còn đặt vấn đề khai thác cơ sở dữ liệu INTERPOL, hệ thống e-ADS của ASEANAPOL và nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu ASEAN về tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, đối tượng truy nã có yếu tố nước ngoài.
Đây chính là một trong những “mắt xích” lâu nay quyết định tốc độ của một cuộc truy bắt. Thông tin về một đối tượng có thể đã xuất hiện ở nước này nhưng nếu không đến kịp đầu mối có thẩm quyền tại nước kia, giá trị nghiệp vụ sẽ giảm rất nhanh. Một đối tượng truy nã càng có thời gian thì càng có điều kiện thay đổi địa bàn, danh tính, phương thức liên lạc hoặc tiếp tục phạm tội.
Phát biểu tại Phiên họp toàn thể, Thượng tướng Lê Văn Tuyến, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an ghi nhận các đề xuất nâng cao hiệu quả hợp tác khu vực và đề nghị các nước cùng nghiên cứu triển khai. Đoàn Việt Nam cũng tái khẳng định tinh thần chủ động, trách nhiệm cao trong các cơ chế ASEAN nhằm thúc đẩy cuộc chiến chống tội phạm truy nã. Điểm cốt lõi được nhấn mạnh là các nội dung hợp tác này sẽ không chỉ dừng lại ở bước trao đổi thông tin.
Nâng hiệu quả truy bắt xuyên biên giới
Một cuộc truy bắt xuyên biên giới thường là cả một chuỗi công việc. Phát hiện nơi lẩn trốn mới chỉ là điểm bắt đầu; tiếp đó là xác minh nhân thân, đối chiếu dữ liệu, trao đổi tài liệu, xác định căn cứ pháp lý, tổ chức bắt giữ, xử lý yêu cầu tương trợ tư pháp, dẫn độ, tiếp nhận hoặc bàn giao đối tượng. Chỉ cần một mắt xích vận hành chậm, đối tượng có thể có thêm cơ hội tiếp tục di chuyển.
Bởi vậy, Kế hoạch hành động chung dành hẳn một nhóm giải pháp cho thực thi pháp luật. Các nước được khuyến nghị tiếp tục bố trí sĩ quan liên lạc hoặc tùy viên cảnh sát tại thủ đô các nước ASEAN nếu phù hợp; tăng cường cử đoàn công tác trực tiếp phối hợp bắt giữ, tiếp nhận đối tượng; nghiên cứu triển khai các tổ công tác thường trực để phối hợp đấu tranh với các băng nhóm xuyên quốc gia và đối tượng truy nã.
Không dừng ở xử lý từng vụ việc, văn kiện còn khuyến nghị tổ chức các đợt cao điểm truy bắt đối tượng truy nã quốc tế, đấu tranh chuyên án chung; định kỳ sơ kết, tổng kết để xác định những hạn chế và điều chỉnh phương thức phối hợp. Quản lý biên giới, xuất nhập cảnh và ứng dụng khoa học, công nghệ cũng được đặt trong cùng chuỗi giải pháp.
Thực tiễn được chia sẻ tại Hà Nội cho thấy những mô hình phối hợp như vậy đã đem lại kết quả cụ thể. Trong hợp tác Việt Nam - Lào, hai bên duy trì trao đổi thông tin và truy bắt đối tượng của nước này lẩn trốn tại nước kia; hằng năm phối hợp truy bắt, bàn giao hàng trăm đối tượng liên quan đến đánh bạc, tổ chức đánh bạc, tội phạm sử dụng công nghệ cao và ma túy. Các đoàn Brunei, Campuchia, Indonesia, Malaysia cũng chia sẻ những cách tiếp cận khác nhau, từ tăng cường phối hợp toàn Chính phủ, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đến nâng cao năng lực và phối hợp liên ngành.
Những kinh nghiệm ấy cũng cho thấy không thể có một công thức chung cho cả khu vực. Mỗi nước có hệ thống pháp luật, cơ cấu tổ chức, trình tự tố tụng và điều kiện thực thi khác nhau. Vì vậy, điều có thể làm được ở cấp ASEAN không phải là xóa bỏ những khác biệt đó, mà là xây dựng những điểm kết nối đủ hiệu quả để khác biệt pháp luật không trở thành khoảng trống mà tội phạm có thể lợi dụng. Đây là lý do yếu tố pháp lý chiếm vị trí đáng kể trong Kế hoạch hành động chung.
Các nước được khuyến nghị rà soát, hoàn thiện pháp luật, tăng cường đàm phán các điều ước và thỏa thuận quốc tế, đặc biệt các hiệp định song phương về dẫn độ và chuyển giao người bị kết án phạt tù. Trong lĩnh vực tương trợ tư pháp và dẫn độ, Kế hoạch hành động chung đề xuất nghiên cứu thiết lập đầu mối liên lạc trong trường hợp khẩn cấp, xây dựng cơ chế phối hợp tiếp nhận thông tin và xử lý các yêu cầu liên quan đến đối tượng truy nã.
Nếu thông tin là điều kiện để tìm thấy một đối tượng thì pháp lý là điều kiện để xử lý đối tượng đó đúng thẩm quyền; cùng với hai trụ cột này là công nghệ. Kế hoạch đặt vấn đề tăng cường chuyển giao và khai thác trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu; đào tạo cán bộ tuyến đầu; trao đổi chuyên gia và tận dụng các trung tâm đào tạo của ASEAN.
Tại triển lãm bên lề Hội nghị, Việt Nam cũng giới thiệu các giải pháp ứng dụng dữ liệu dân cư, sinh trắc học, thiết bị xác minh di động và camera AI phục vụ công tác thực thi pháp luật. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ.
Một hệ thống có thể giúp nhận dạng một người nhanh hơn nhưng việc chia sẻ dữ liệu, bắt giữ hay bàn giao người đó vẫn phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật của từng quốc gia. Chính vì vậy, giá trị của Kế hoạch hành động chung nằm ở cách đặt thông tin, con người, công nghệ, thực thi pháp luật và tương trợ tư pháp trong cùng một chuỗi hợp tác, thay vì coi chúng là những nhiệm vụ tách rời.
Phát biểu bế mạc hội nghị, Thứ trưởng Lê Văn Tuyến khẳng định kết quả tại Hà Nội là tiền đề để cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN cụ thể hóa Tuyên bố của lãnh đạo ASEAN năm 2025; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phối hợp triển khai hiệu quả Tuyên bố chung và Kế hoạch hành động vừa được thông qua.
Kế hoạch cũng đã tính tới câu chuyện sau hội nghị. Việc rà soát tiến độ và kết quả triển khai sẽ được báo cáo lên cơ chế Hội nghị Quan chức cấp cao ASEAN về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia (SOMTC), gắn với chương trình công tác hằng năm. Đồng thời, Kế hoạch xác định việc tham gia của các nước phải phù hợp nội luật, tôn trọng chủ quyền, trên tinh thần linh hoạt, tự nguyện và đồng thuận.
Đây cũng là giới hạn cần được nhìn nhận rõ, hai văn kiện tại Hà Nội chưa thể lập tức làm thay đổi hiệu quả của mọi cuộc truy bắt xuyên biên giới, giá trị của chúng sẽ phải được kiểm chứng trong quá trình triển khai. Nhưng từ một sáng kiến do Việt Nam đề xuất ở cấp lãnh đạo ASEAN năm 2025, đến một hội nghị chuyên trách của lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật và một Kế hoạch hành động chung xác định khá cụ thể đầu mối, cơ chế phối hợp, công cụ nghiệp vụ, phương thức truy bắt và xử lý pháp lý, tiến trình hợp tác đã tiến thêm một bước đáng kể.
