Và thông qua hoạt động của NNSA, nhiều chi tiết cũng được hé lộ về nguồn gốc của số uranium nói trên cũng như mạng lưới các quốc gia trên khắp thế giới được Mỹ và Nga phân phát HEU, và cả nguy cơ HEU rơi vào tay bọn khủng bố.
Cuộc "giải cứu" HEU ở
Chiều tối 26/2/2010, Andrew Bieniawski, trợ lý Trưởng Cơ quan Quản lý an ninh hạt nhân quốc gia (NNSA) thuộc Bộ Năng lượng Mỹ đã đến thủ đô Santiago của Chile để tham gia một sứ mệnh bí mật là di chuyển khối uranium làm giàu mức độ cao (HEU) tương đương một quả bom hạt nhân ra khỏi Chile. Trong chuyến đi này, đoàn tùy tùng đi theo Bieniawski còn có cả một nhà thầu vận tải do NNSA hợp đồng thuê để vận chuyển HEU. Khoảng 18kg HEU đã được lưu giữ trong một thiết bị chuẩn đảm bảo an toàn hạt nhân, sẵn sàng để vận chuyển sang Mỹ lưu trữ trong điều kiện cơ sở vật chất tốt hơn.
Bieniawski và các đồng nghiệp
Rất may, khoảng 12 tiếng đồng hồ trước khi xảy ra động đất, các chuyên gia thuộc nhóm vận chuyển hạt nhân đã lắp đặt thiết bị chống sốc nhằm hạn chế tác động của lực bên ngoài lên khối nhiên liệu. Nhờ thực hiện biện pháp an toàn này nên số nhiên liệu hạt nhân đó vẫn bình yên vô sự qua cơn động đất.
Kế hoạch mặc dù tiếp tục được triển khai nhưng trong điều kiện vô cùng khó khăn do hệ thống đường sá hư hại, đổ nát khắp nơi và nhất là các cảng biển bị sóng thần tàn phá. Ngay sau khi động đất xảy ra, Bieniawski đã tìm cách liên hệ ngay với 2 địa điểm quan trọng là Căn cứ quân sự Lo Aguirre gần khu vực tâm chấn và lò phản ứng hạt nhân nơi lưu trữ nhiên liệu HEU nhưng không thành công. Đích thân ông Fernando Lopez-Lizana, Trưởng Cơ quan Hạt nhân Chile, đã phải lái xe trực tiếp đến các nơi đó.
Trong 4 ngày sau động đất, nhóm chuyên gia NNSA phối hợp cùng các quan chức
Kế hoạch ban đầu vận chuyển HEU sang Mỹ bằng đường biển qua cảng
Chiều tối ngày 2/3/2010, nhóm chuyên gia Mỹ và quan chức Chile họp nhau tại Căn cứ Lo Aguirre, nơi có lò phản ứng hạt nhân quân sự, nằm cách Santiago 40km. Cuộc họp đang diễn ra thì điện cúp và xảy ra thêm một dư chấn mạnh, lần này tâm chấn tại thành phố cảng Valparaiso, nơi dự định vận chuyển HEU.
Khi đoàn chuyên gia hạt nhân hỗn hợp NNSA và Chile đến cảng Valparaiso, 2 chiếc tàu của NNSA đã neo chờ sẵn ở ngoài khơi. Phương án vận chuyển được quyết định là phân đôi khối lượng HEU để vận chuyển nhằm đề phòng bất trắc (có thể bị cướp tàu) trên đường đi. Tuy vậy, trong quá trình bốc dỡ lên tàu vẫn xảy ra một sự cố: chiếc cần cẩu bốc container cuối cùng lên tàu bỗng dưng ngừng hoạt động khi chiếc container chứa HEU bị treo lơ lửng bên trên cách boong tàu chừng 10m. Người điều khiển không thể kiểm soát được chiếc container đang đong đưa một cách đáng ngại khiến mọi người sợ hãi trước nguy cơ xảy ra phản ứng nhiệt hạch. Vài giây thót tim trôi qua, cuối cùng chiếc container cũng "đáp" an toàn trên boong tàu.
Đầu tháng 3/2010, 2 chiếc tàu chở 2 container nhỏ bên trong chứa 18kg HEU rời cảng Valparaiso, Chile. Đến giai đoạn này thì quyền kiểm soát số HEU nói trên không còn trong tay Chính phủ
Đối với nhóm của ông Bieniawski, nhiệm vụ tại Chile đã thành công, nhưng vẫn chưa hoàn thành vì chuyến vận chuyển HEU về Mỹ còn một chặng đường dài, đi qua kênh đào Panama và chặng dừng cuối cùng tại một cảng biển ở miền Đông trước khi lên đất liền về một trong các kho lưu trữ bí mật trên đất Mỹ.
NNSA và an ninh hạt nhân toàn cầu
NNSA được thành lập vào năm 1999 sau vụ án gián điệp nhà khoa học gốc Hoa Wen Ho Lee làm việc tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos bị nghi tuồn tài liệu bí mật hạt nhân của Mỹ cho Trung Quốc.
NNSA đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong cuộc chiến chống phổ biến vũ khí hạt nhân và bảo đảm an toàn hạt nhân của Chính phủ Mỹ. Cơ quan này có 4 chức năng chính là giúp Hải quân Mỹ xây dựng và lắp đặt các lò năng lượng hạt nhân để chạy tàu ngầm và bảo đảm an toàn cho các lò năng lượng đó xúc tiến an toàn hạt nhân và cấm phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu; giảm nguy cơ vũ khí giết người hàng loạt; và hỗ trợ lãnh đạo Mỹ về khoa học công nghệ liên quan hạt nhân. NNSA hiện đang lưu giữ hồ sơ khoảng 37.000 nhân sự là các nhà thiết kế và bảo trì vũ khí hạt nhân của Chính phủ Mỹ.
Trong suốt 12 năm hoạt động, NNSA đã chạy đua với bọn khủng bố nhằm kiểm soát các kho chứa HEU. NNSA đã cử các nhóm chuyên gia đến 130 quốc gia trên khắp thế giới để thực hiện công tác bảo đảm an toàn hạt nhân, kể cả ngăn chặn việc phổ biến vũ khí hạt nhân. Trong ngần ấy thời gian, NNSA đã thu hồi 20.600 nguồn nguyên vật liệu phóng xạ đưa về nơi lưu trữ an toàn, trong đó chỉ riêng năm 2008, cơ quan này đã thu hồi 3.153 nguồn nguyên liệu phóng xạ. HEU từ các lò phản ứng trên khắp thế giới không nhất thiết phải đưa về Mỹ mà theo thỏa thuận có thể được lưu trữ ở Nga, tùy theo khu vực địa lý. Chẳng hạn, NNSA từng phối hợp với các chuyên gia Nga vận chuyển 153kg HEU từ Hungaria đi đường vòng qua Địa Trung Hải, Đại Tây Dương, lên Bắc Băng Dương, sau đó bốc lên tàu hỏa vận chuyển đến vùng Siberi của Nga lưu trữ.
Vì sao HEU lại hiện diện ở nhiều nước trên thế giới như thế trong khi Mỹ và các cường quốc không ngừng hô hào về việc "cấm phổ biến" vũ khí hạt nhân? (Hội nghị thượng đỉnh tại Washington ngày 12/4/2010 về an ninh hạt nhân toàn cầu và việc Nga - Mỹ ký kết Hiệp ước START II trước đó 4 ngày là minh chứng cho quyết tâm chính trị của cộng đồng quốc tế vì một thế giới không vũ khí hạt nhân).
Theo giới chuyên gia, việc HEU có mặt tại
Tổng cộng, 5 cường quốc thường trực Hội đồng Bảo an LHQ đã phân phát cho khoảng 50 quốc gia trên thế giới một lượng HEU tương đương 20 tấn, đủ để chế tạo hơn 800 quả bom nguyên tử. Ngoài 50 quốc gia này, số còn lại sở hữu HEU bằng nguồn tự chế tạo hoặc mua trên thị trường "chợ đen". Hiện trên thế giới vẫn còn 8.800 nguồn nguyên liệu phóng xạ chưa được thu hồi, và đây chính là phần việc cấp bách đang chờ đợi NNSA cùng các đồng nghiệp trên thế giới.
Vấn đề đáng quan tâm nhất chính là mức độ bảo đảm an toàn tại các lò phản ứng ở các nước. Nhiều nơi, việc bảo vệ các nguồn nhiên liệu hạt nhân khá lỏng lẻo khiến cho nguy cơ thất thoát rất cao và HEU dễ rơi vào tay bọn khủng bố. NNSA có nhiệm vụ ngăn chặn nguy cơ đó.
Cơ quan này thường phối hợp với các chuyên gia Nga để thuyết phục các quốc gia chịu cho họ thu hồi nhiên liệu HEU để thay thế bằng nhiên liệu LEU (uranium làm giàu mức độ thấp), hoặc ít nhất cũng chấp nhận để họ lắp đặt hệ thống bảo đảm an toàn hạt nhân tại nhà máy. Cho đến nay, NNSA đã thu hồi được khoảng 2.692kg HEU tại 37 quốc gia, và sắp tới sẽ tiếp tục thu hồi khoảng 1.900kg nữa
