Người giúp cộng đồng xóa đói chỉ với.. 3kg ngô giống
Đà Bắc là huyện vùng cao khó khăn của tỉnh Hòa Bình dù thị trấn huyện cách trung tâm thành phố chưa đầy 20km. Nhắc tới khó khăn của huyện Đà Bắc, người ta nhớ ngay tới xã Đồng Chum. Việc xóa đói, giảm nghèo cho Đồng Chum từng là bài toán nan giải, đặc biệt là với các bản nằm sâu trong vùng núi đá như bản Nhạp của già làng Xa Văn Thế. Chỉ chưa đầy 10ha đất ruộng một vụ trên diện tích bị vây chặt bởi núi đá dành cho 100 hộ dân sản xuất, sinh sống trên đó. Bà con dân tộc nơi bản Nhạp thường xuyên đối diện với gian khổ, khó khăn, thiếu đói.
Thực trạng này khiến già làng Xa Văn Thế, người đứng đầu bản Nhạp nhiều đêm mất ăn, mất ngủ. Chẳng nhẽ không còn cách nào xóa nghèo cho cộng đồng mình? Tìm hiểu, nghiên cứu, tham khảo các hướng xóa đói, giảm nghèo, già Thế nhận ra chương trình khoanh nuôi và bảo vệ rừng chính là con đường mà cộng đồng mình cần phải đi.
Nghĩ là làm, già Thế bắt tay vào cuộc vận động dân bản bảo vệ, phát triển rừng trồng. Hơn ai hết, già Thế hiểu chỉ có dựa vào rừng, người dân bản Nhạp mới có cơ xóa được cái đói. Không quản ngại khó khăn, già Thế tới từng họ trong bản vận động, tuyên truyền để cho mọi người hiểu rõ tầm quan trọng của việc nhận khoanh nuôi và bảo vệ rừng. Ý tưởng của già Thế được cả bản ủng hộ. Năm 1996, ông được người dân cả bản ủy thác ký nhận việc khoanh nuôi 4.500ha rừng. Bắt tay vào công việc, chính người nhà già Thế cũng là người gương mẫu đầu tiên, nhận giao 61ha trong tổng số diện tích đã ký nhận.
Bị núi đá bủa vây, diện tích đất màu mỡ ít, lại thường xuyên chịu cảnh khô hạn, không thể thâm canh trồng lúa. Mà đã không trồng lúa thì lấy gì cho dân xóa đói? Già Thế trăn trở lắm. Phải có một loại cây lương thực hợp với đất đai bản Nhạp chứ. Nghĩ thế, già Thế lại lặn lội qua 60 cây số đường rừng, ra huyện. Chuyến đi của già Thế đã không uổng công. Già Thế được cán bộ Phòng Nông nghiệp huyện tư vấn giống ngô cao sản. Giống ngô này đã được trồng thành công, mang lại hiệu quả tốt ở những vùng có điều kiện đất đai, khí hậu tương đồng với bản Nhạp. Thông tin này khiến già Thế mừng lắm. Vậy là bản Nhạp có con đường để thoát nghèo rồi. Để kiểm chứng, già Thế đã lặn lội tới tận xã Cao Sơn hiện đang dẫn đầu về việc trồng ngô cao sản để tìm hiểu, học hỏi.
Chuyến tìm hiểu của già Thế tới Cao Sơn cả đi lẫn về kéo dài gần một tháng trời. Tài sản già Thế mang về là những kinh nghiệm trồng và chăm sóc ngô cao sản cùng 3kg ngô giống. Già biết, chỉ khi nào ngô cao sản được thu hoạch thành công tại bản Nhạp thì người dân mới tin tưởng thực sự và có tâm huyết với nó. Vậy là 3kg ngô giống đầu tiên được gieo trồng trên diện tích đất mà gia đình già nhận giao. Áp dụng những gì đã học được từ Cao Sơn, vụ mùa năm ấy, 3kg ngô giống nhà già đã cho thu hoạch 1,8 tấn ngô. Sau vụ trồng thử nghiệm đầu tiên đó, già Thế đã thành công khi thuyết phục người dân trong bản trồng ngô cao sản.
Vụ mùa tiếp theo, cả bản Nhạp trúng vụ ngô với tổng sản lượng lên tới gần 100 tấn. Những vụ mùa tiếp theo, vừa gieo trồng, vừa rút kinh nghiệm, ngô cao sản đã thành cây lương thực của miền đất kém màu mỡ. Từ thiếu đói tới xóa đói và trở thành vựa ngô của huyện Đà Bắc với sản lượng trung bình hàng năm lên tới 1.000 tấn ngô. Giống ngô cao sản đã thực sự trở thành thế mạnh, đưa bản Nhạp ra khỏi đói nghèo với những con số đáng ghi nhận. Nhờ nguồn thu từ loại cây này mà bản Nhạp không chỉ thoát khỏi đói nghèo, 80% nhà tạm của bản đã được thay thế bằng nhà kiên cố.
Từ 3kg ngô giống, già Thế đã gieo những mùa vàng bội thu trên mảnh đất quê hương, bản làng của mình.
Thoát đói, già Thế nghĩ ngay tới việc làm sao để cho mình, cho dân bản mình thoát mù? Nghĩ là làm, già làng Xa Văn Thế lại khăn gói lên huyện xin mở trường tại bản mình. Có trường rồi, già Thế lại đích thân đến lớp. Vậy là hơn bảy mươi, già Thế lại trở thành học sinh nhiều tuổi nhất tới lớp. Sở dĩ già đi học là để cho người dân bản mình nhận ra tầm quan trọng của việc học chữ, vạch ra con đường, cơ hội cho những đứa trẻ bản Nhạp tới trường.
Người viết sách ở Vầy Nưa
Vầy Nưa cách trung tâm tỉnh Hòa Bình chưa đầy năm chục cây số nhưng đến được đó cũng không hề đơn giản. Đường xấu, gồ ghề đã đành. Thêm vào đó là những đoạn cua, gấp khúc nguy hiểm, tay lái chỉ xao nhãng chút thôi là tình thế đã khá nghiêm trọng rồi.
Khó khăn, vất vả của lữ khách khi vượt qua chặng đường khó đi, không thể sánh với sự vất vả mà người dân nơi đây đã và đang nếm trải. Hiểu được những khó khăn ấy càng thấy công việc viết sách âm thầm kia khiêm nhường mà đẹp đẽ biết chừng nào.
Ở Vầy Nưa, không ai không biết già làng Bùi Văn Thân, người Dao Tiền ở xóm Dướng nức tiếng có uy tín trong dòng họ và được bà con nơi đây rất quý trọng. Nguyên trước đây, già Thân giữ chức Phó chủ tịch Hội đồng nhân dân xã. Sau khi rời nhiệm sở, cụ được bà con tín nhiệm bầu làm trưởng bản, trưởng dòng tộc người Dao - những con người hiền hậu, chân thật.
“Người Dao không lấy của ai cái gì và không để người khác lấy cái gì của mình”. Những luật lệ bất thành văn đã được truyền từ lớp lớp thế hệ người Dao nơi núi rừng Tây Bắc. Luật lệ đó ăn sâu vào lối hành xử, nhắc nhở mỗi người phải biết trân trọng và giữ gìn nếp sống đẹp đẽ của dân tộc mình.
Già Thân đinh ninh: người Dao xưa nay, mỗi người đàn ông chỉ lấy một vợ. Trong gia đình, ông cha thế nào sẽ dạy con cháu mình thế ấy. Nếu một người hút thuốc phiện là anh không chỉ giết chính bản thân anh mà anh đang giết gia đình anh, dòng tộc anh, làng mạc, quê hương anh… Những điều răn dạy đã được ghi trong sách cổ và người Dao kiên trì nhắc nhở mình, nhắc nhở cháu con tránh các thói hư, tật xấu.
Già Thân ngậm ngùi: Xã hội phát triển, những điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế cho làng bản còn chưa tới thì cái ác, cái xấu, những mặt trái của nó đã nhanh chân chạy tới rồi…
Một bộ phận người trẻ không giữ được truyền thống dân tộc và bản sắc văn hóa nên có hành vi ứng xử vi phạm pháp luật diễn ra ngày càng nhiều hơn. Nhìn đám trẻ sống buông thả, lười lao động, say mê các trò chơi vô bổ mà từ đó nảy sinh tệ nạn, không chỉ thấy buồn. Già Thân nghĩ: mình cần phải có trách nhiệm trong việc hướng bọn trẻ có lối đi đúng đắn, có lí tưởng sống lành mạnh mà từ đó xa cách được con đường phạm tội.
Suy nghĩ đó cần phải biểu hiện bằng hành động. Già bàn với dòng tộc, cùng nhau tìm ra biện pháp quản lí, giáo dục nhóm thanh niên này. Ý kiến của mọi người từ các cuộc họp thôn bản đều được già ghi lại cẩn thận, để rồi cùng nhau có một ý kiến chung nhất: phải giữ được bản sắc dân tộc mình.
Cái hay, cái đẹp của dân tộc sẽ không được phát huy, không được con cháu gìn giữ, noi theo nếu chúng mất đi lòng tự hào về nguồn cội dân tộc mình. Thấu hiểu cội rễ căn bản đó, già Thân quyết tâm khôi phục và phổ biến chữ viết của dân tộc mình trong sinh hoạt cộng đồng..
Nói thông, viết thạo nhiều thứ tiếng dân tộc, già tự tay viết hàng chục cuốn sách theo ngôn ngữ riêng của người Dao hoặc cả dưới dạng chữ quốc ngữ, chữ nôm để bất kể là ai trong dòng tộc mình cũng có thể đọc và hiểu. Mỗi cuốn sách không chỉ chứa đựng tâm huyết của già Thân. Nó còn là tiếng nói, lời răn dạy của cha ông âm vang giữa núi rừng nay được hiển thị bằng văn bản viết.
Tác phẩm của già Thân khá phong phú: cuốn viết theo lối đắc nhân tâm, khuyên răn cách ứng xử, sinh hoạt, cuốn truyền đạt kinh nghiệm chăn nuôi…vv. Già Thân trong suy nghĩ của dòng tộc, đó là hình ảnh một cây cao bóng cả mang đến hơi ấm và chỗ dựa đầy tin cậy…
Những gì được ghi nhận ở Vầy Nưa thực sự là một tín hiệu vui. Là một xã vùng cao, đặc biệt khó khăn của huyện Đà Bắc nhưng lại là xã có tỉ lệ học sinh thi đỗ vào các trường cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và đại học vào hàng cao của huyện, tình trạng vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội thấp. Đó là nỗ lực của cả một cộng đồng nhưng hẳn có đóng góp không nhỏ của già Thân.
Giáo dục được hình thành và phát triển ngay từ mỗi gia đình, từ trong dòng tộc đã mang lại những trái lành. Vì ngay từ khi rời nôi, chạm chân trên mảnh đất cha ông là thế hệ trẻ đã được tưới tắm, giáo dục cách ứng xử giản dị với những điều hay, lẽ phải. Từ đó mà khi trưởng thành, các em đã có căn bản của lối sống lành mạnh, lấy bản sắc dân tộc làm nền tảng ứng xử…
