Có lẽ đó mới là con người ông một cách trọn vẹn nhất. Một con người mà tưởng như những bộn bề của cuộc sống, tưởng như những bon chen danh lợi chốn quan trường, đã không chạm được vào thế giới đó. Và trong nỗi cô đơn bị bủa vây, Vũ Duy Thông đã có lần thốt lên rằng, tôi muốn chối từ nỗi cô đơn, bởi hơn ai hết nhà thơ khát khao sự sẻ chia. Đó cũng là một cách, Vũ Duy Thông thú nhận nỗi cô đơn tuyệt đối của mình.
Thế mới biết, trong sâu thẳm tâm hồn con người, không có ranh giới giữa một vị quan chức hay một thường dân. Hay nói cách khác, thơ ca đã xóa nhòa cái ranh giới đó trong chính con người ông. Vũ Duy Thông vẫn luôn tâm niệm, đến một lúc nào đó người ta sẽ nhớ một nhà thơ hơn là một nhà chính trị.
Đó cũng là cách Vũ Duy Thông đến và ở lại trong thế giới mênh mông của cõi người. Tôi và rất nhiều thế hệ lớn lên từng đọc thơ Vũ Duy Thông từ ngày còn ngồi trên ghế nhà trường, những bài thơ trong sáng, ngộ nghĩnh của ông được đưa vào sách giáo khoa, những “Bè xuôi Sông La”, "Bé là phi công", và chúng tôi đã lớn lên cùng những bài thơ ấy.
Dù không trực tiếp tham gia vào cuộc kháng chiến vĩ đại của đất nước, Vũ Duy Thông lại cầm bút, chiến đấu trên một mặt trận khác, phóng viên chiến trường của Thông tấn xã Việt Nam, lăn lộn trên mảnh đất miền Trung những năm khói lửa. "Bè xuôi Sông La" chính là ký ức về những ngày ông gắn bó với mảnh đất Hà Tĩnh kiên cường.
Những bài thơ đầu tiên của ông được đăng trên Báo Văn nghệ và cùng với Thanh Tùng của "Trên đỉnh núi", Nguyễn Khắc Phục của "Khúc hát năm cửa sông", Thi Hoàng của "Tháng năm mùa xuân, tháng năm đất nước" đã được nhà thơ Trinh Đường, trưởng Ban thơ của Báo Văn nghệ đưa lên làm dấu mốc cho một cuộc đổi mới nhằm nâng cao chất lượng của thơ ca hồi đó.
Thành công từ những bài thơ đầu tiên đã khích lệ cảm hứng sáng tạo trong ông. Những câu thơ được nuôi dưỡng từ trong không khí của một gia đình giàu truyền thống về Nho học, cất chưng từ miền quê nghèo ám ảnh, từ những trải nghiệm buồn vui trong cuộc đời. Vũ Duy Thông nói, và cứ thế thơ ca đến trong đời ông cũng như một lẽ tự nhiên.
Trong núi bộn bề những công việc của mình, Vũ Duy Thông dành cho thơ một khoảng riêng. Đó không phải là những lịch trình được xếp đặt sẵn, hay những kế hoạch, những đơn đặt hàng, mà là sự buông trôi tự nhiên của những cảm xúc, những chiêm nghiệm, những suy tưởng về nỗi đời, nỗi người trong cái nhìn nhân văn, nhân bản.
Đây là khoảng thời gian đặc biệt trong năm ông dành cả tâm huyết của mình cho thơ. Cái khoảnh khắc giao mùa giữa năm cũ và năm mới, giữa sự linh diệu của đất trời, khiến tâm hồn thi sĩ đa cảm bị dồn nén của ông bung tỏa những cảm xúc. Vũ Duy Thông đã bước sang bóng xế của cuộc đời, ở tuổi 64, những vinh quang, hay phiền muộn, những va đập của cuộc đời có lẽ không còn chạm tới ông được nữa.
Nhưng đó cũng là lúc, tâm hồn thi sĩ của ông quẫy đạp trước sự nghiệt ngã của thời gian. Thơ Vũ Duy Thông ám ảnh bởi những cảm thức về thời gian, sự vô cùng của vũ trụ, và sự bé nhỏ, mong manh hữu hạn của đời người: Đếm thời gian cát lọt kẽ tay/ Tê tê buồn buồn hy vọng tuyệt vọng/ Thèm sống nhất là phút giã từ cuộc sống/ Phút thấy trời xanh từ đáy giếng/ Phút gặp mình trước cuộc phân ly/ Không cách gì tránh được ra đi/ Xin em đừng khóc/ Chiều nay vẫn còn một người đơn độc/ Đợi nghe làn mây tháng giêng đang muốn nói gì/ hay Tuổi này xin chớ có buồn/ Một đời chớp bể mưa nguồn mấy mươi/ Em xem gió giật sóng dồi/ Mấy cây củi mục rong chơi tưng bừng/ Tuổi này xin chớ lưng lưng/ Xin đau nhè nhẹ xin mừng hơi hơi/ Trái tim đập đến rã rời/ Mang sao được cả một trời nhớ thương/ Tuổi này ngùi ngẫm cuối đường/ Xót chiều nắng lụi, thương sương đầu cành/ Cũng liều bám lấy mong manh/ Kiếp sau đâu chắc chúng mình còn nhau/ Tuổi này thức với đêm sâu/ Nhớ cùng núi thẳm bể sâu nghìn trùng/… Đó là nỗi buồn, sự bất lực của một con người khát khao yêu cuộc sống, muốn níu giữ thời gian, muốn bứt phá khỏi cái quy luật nghiệt ngã của sự sống: Tóc đã bạc, giọng đã trầm/ Chúng ta như bị cây nhổ gần bật rễ/ Hôm nay về lại gốc đa/ đầy ắp không gian lộc biếc líu lo/ Nắng tãi mùa xuân thơ dại/ Cây vẫn từ ngày ấy/ Chỉ ta bóng ngã chiều tà.
Tôi có cảm giác Vũ Duy Thông đang độc hành trên con đường của mình, lặng lẽ nhưng kiên trì. Ông không sợ mình lạc lõng, ông không sợ mình sẽ bị bỏ quên nơi góc trời. Hành trình đó, càng đi càng thấy vắng, càng đi càng hoang vu. Nhưng ông đã dũng cảm bước, với một niềm tin, không có gì là cũ, không có cái mới nào mà không thoát thai từ những cái cũ, chỉ sợ mình không đủ bản lĩnh trong sự biến động để được là mình.
Và với Thơ, Vũ Duy Thông luôn được là mình. Bởi với ông, thơ thật giản dị, trong cái thời buổi những giá trị của thơ ca đang bị đảo lộn, ai cũng có thể làm thơ và ai cũng có thể in những tập thơ cho riêng mình, thì với Vũ Duy Thông, thơ vẫn là một cõi thiêng, mà nếu "không có một tình yêu đau đáu bên lòng, không có một kỹ năng thơ, một tài thơ ẩn náu trong máu, bất chợt gặp một giây phút thăng hoa sẽ không viết được những câu thơ giản dị, hiện đại, tài hoa mà đau buồn đến vậy" (Trịnh Thanh Sơn).
Chúng ta đã cố ngăn quá khứ bằng cả triền đê của sự lãng quên/…Ồn ào và vắng lặng/ Thật đau khổ phải khóc một mình/ Cũng thật hạnh phúc khi còn được khóc. Vũ Duy Thông tâm sự: "Tôi không làm thơ cho số đông, nên không sợ có ít người đọc thơ mình. Có những bài thơ đã làm hàng ngàn người khóc, người cười, nhưng rồi người ta sẽ quên ngay sau đó, bởi anh đại diện cho số đông. Còn với tôi, thơ chỉ cất lên từ trong nỗi cô đơn của chính mình".
Dù trong hành trình đó, Vũ Duy Thông biết, ông phải chấp nhận đơn độc, và cả những hệ lụy nghiệt ngã của nó. Bạn bè đấy, tri âm đấy, người tình đấy, nhưng tâm hồn ông vẫn là một khối cô đơn tuyệt đối, những nỗi niềm không thể sẻ chia, những buồn vui không có người trút bỏ, Vũ Duy Thông trút cả vào thơ.
Ai cũng có một miền quê trong ký ức, một miền quê của nỗi nhớ nhức nhối trong tâm hồn người con xa quê. Vẫn là hoàng hôn, cuống rạ, hay cánh cò bay mỏi trong chiều, và tiếng sáo chơi vơi, nhưng sao trong thơ Vũ Duy Thông, nó thân thương đến lạ.
Một miền quê vừa lạ vừa quen, và ta có thể bắt gặp đâu đó trong nỗi nhớ của những người con xa quê, dẫu đã nhuốm màu cuộc sống thị thành, nhưng vẫn thấy nhớ, thấy thương đến quay quắt một góc quê hồn hậu muốn níu giữ lại cho riêng mình. Cánh vạc đồng ướt sương/ Khói lam mất ngủ/ Đầm sen úa nâu năm ngoái/ chúng mình về đi em/ về với mùa đông tải ngoài thềm/ mùa đông lào xào cuống rạ/ Gió mùa thu bay lá/ cành gạo tháng ba thắp lửa qua đêm/ về với sáo diều chơi vơi/ vầng trăng không ai còn nhớ/ Hạt mầm tách vỏ đồng màu/ bếp rơm cơm sôi kể lể/ Bóng ai cầu ao như dáng mẹ/ Ngày xưa mờ ảo tìm ta/ Hay những ký ức rưng rưng: Tháng ba/ cái đói hiện ra/ Trắng răng vàng mắt/ tháng mười/ chân nẻ toác/ máu thấm dõng cày/ đời đời rau lang/ làng tôi/ chết không biết đi đâu/ hồn lặn vào cây cỏ/ Đêm đêm nghe gió cây đa/ Đường đê trắng xóa…
Viết về Vũ Duy Thông, không thể không viết về những bài thơ tình của ông. Ông yêu nhiều, những cuộc tình đi qua đời ông đều để lại những câu thơ run rẩy. Dù cuộc tình có thật hay chỉ là hư ảo, thì vẫn thấy trong thơ Vũ Duy Thông những niềm yêu tha thiết, yêu mà không chạm được tới giới hạn vô cùng của tình yêu, nên mãi mãi tình yêu vẫn là một khát vọng. Có những bài thơ tình của Vũ Duy Thông đã đạt đến đỉnh cao của cảm xúc, nói như nhà thơ Trịnh Thanh Sơn, "cũ nhưng hay": Anh nhớ em như con đò nhớ bến/ Như cồn hoang nhớ nắng nở hoa vàng/ Con chim trong lồng nhớ khu rừng vắng/ kẻ xa nhà nhớ khói bếp chiều vương/ Nỗi nhớ nhuộm anh như hoàng hôn nhuộm biển/ Khoảng không nhau trống rỗng của ngày dài/ Nỗi nhớ bửa anh thành hai nửa/ Nửa sao hôm và nửa sao mai/ Nỗi nhớ ánh sao vượt qua đêm thẳm/ Nỗi nhớ sợi mưa nối đất với trời/ Cho anh tin là em có thật/ Sao bao nhiêu hư ảo cuộc đời/… Tình yêu cứu rỗi cho tâm hồn thi sĩ bồng bột, đắm say của Vũ Duy Thông, như một thứ men trong đời sống, khi giải thoát ông khỏi nỗi cô đơn, khi lại nhấn chìm ông trong tận cùng của nỗi buồn…
Vũ Duy Thông nói, quỹ thời gian của ông không còn nhiều, và khi càng đi về phía bên kia cuộc đời, ông mới càng thấm thía nỗi cô đơn của một kiếp người, trước những biến thiên của thời cuộc, trước những quy luật của đời sống, rồi cũng rơi vào cõi hư vô: Như thường lệ sẽ rơi vào quên lãng/ Những hư vinh sơn thiếp một thời/ Cả vui buồn, khát khao và tuyệt vọng/ Cũng lá vàng trên mặt sông trôi/ Như thường lệ chú dế vàng tinh nghịch/ Vẫn chén cỏ tươi và gáy gọi mặt trời.
Âu đó cũng là quy luật bình thường của đời sống. Nhưng với những bản du ca Vũ Duy Thông đang viết, tôi tin sẽ không rơi vào quên lãng...
