Tháng 6/2023, FATF đưa Việt Nam vào Danh sách xám, đồng thời đưa ra 17 khuyến nghị hành động để khắc phục các thiếu hụt trong cơ chế phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Chính phủ Việt Nam sau đó cam kết thực hiện kế hoạch hành động này trong thời hạn 2 năm.
Trong 17 nội dung đó, Hành động số 13 tập trung vào việc nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố tội rửa tiền. Trọng tâm của hành động này là yêu cầu các cơ quan chức năng không chỉ xử lý tội phạm nguồn, mà phải đồng thời lần theo dòng tiền, điều tra tài chính song song, kịp thời phát hiện, khởi tố, truy tố hành vi rửa tiền và chứng minh kết quả bằng những vụ án cụ thể.
Yêu cầu này tiếp tục được đặt trong lộ trình dài hạn khi ngày 22/4/2026, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng ký Quyết định số 707/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt giai đoạn 2026-2030, chuẩn bị cho vòng đánh giá đa phương lần thứ ba của Nhóm châu Á - Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG) đối với Việt Nam.
Với FATF, cam kết trên văn bản chưa đủ. Điều cần chứng minh là sự gia tăng thực chất, bền vững về số vụ điều tra, truy tố rửa tiền, phù hợp với hồ sơ rủi ro của Việt Nam. Nói cách khác, phòng, chống rửa tiền không thể chỉ dừng ở hoàn thiện quy định pháp luật, mà phải được thể hiện bằng vụ án cụ thể, bằng kết quả điều tra tài chính song song, bằng truy tố, xét xử và thu hồi tài sản do phạm tội mà có.
Trước tình hình trên và thực hiện chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Công an, ngày 4/5, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Cục Cảnh sát kinh tế), Bộ Công an đã chủ trì tham mưu tổ chức Cuộc họp bàn, trao đổi, đưa ra giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố tội rửa tiền, trọng tâm của Hành động số 13, giữa Cơ quan điều tra Bộ Công an và VKSND Tối cao.
Cuộc họp xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách, gắn với yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia, hạn chế những tác động bất lợi của Danh sách xám đối với môi trường kinh tế, thương mại, đầu tư và uy tín tài chính của Việt Nam. Đây cũng là yêu cầu xuất phát từ chính thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, khi nhiều loại tội phạm nguồn đang tạo ra những dòng tiền bất hợp pháp lớn, phức tạp và có xu hướng xuyên quốc gia.
Những năm gần đây, nhiều vụ án lớn đã cho thấy tính chất phức tạp của loại tội phạm này. Giai đoạn 2 vụ án Trương Mỹ Lan và đồng phạm xảy ra tại Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, Ngân hàng SCB là một ví dụ điển hình. Trong vụ án này, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã đề nghị truy tố 34 bị can về 3 tội danh, trong đó có tội rửa tiền, cho thấy ý nghĩa của việc điều tra dòng tiền song song với tội phạm nguồn.
Không chỉ trong các đại án kinh tế, dấu hiệu rửa tiền còn xuất hiện rõ trong các đường dây tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao, đánh bạc trực tuyến và lừa đảo trên không gian mạng. Tại Đà Nẵng, lực lượng Công an đã triệt phá đường dây rửa tiền quy mô lớn, với số tiền giao dịch ban đầu gần 30.000 tỷ đồng, sau đó mở rộng điều tra và xác định tổng quy mô lên tới hơn 68.000 tỷ đồng.
Tại Lâm Đồng, Nghệ An, Hà Tĩnh, lực lượng Công an cũng liên tiếp triệt phá, khởi tố các đường dây rửa tiền, đánh bạc và lừa đảo xuyên biên giới với quy mô từ hàng trăm đến hàng nghìn tỷ đồng. Đáng chú ý, tháng 3/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội ban hành kết luận điều tra đề nghị truy tố ông Nguyễn Hòa Bình về tội rửa tiền trong vụ Phó Đức Nam, tức Mr Pips, với cáo buộc ông Bình để hệ thống ví điện tử Ngân Lượng làm trung gian thanh toán cho các sàn giao dịch Forex lừa đảo, qua đó tiếp nhận hơn 213 tỷ đồng từ hơn 150 bị hại.
Điểm chung của các vụ án là phương thức rửa tiền ngày càng tinh vi, liên quan nhiều tổ chức, cá nhân, nhiều địa bàn, thậm chí vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Các đối tượng sử dụng tài khoản ngân hàng không chính chủ, ví điện tử, thẻ cào điện thoại, tài sản mã hóa hoặc nhiều lớp trung gian để phân tán, che giấu, hợp thức hóa dòng tiền bất hợp pháp. Điều này khiến việc thu thập tài liệu, củng cố chứng cứ và chứng minh nguồn gốc tài sản gặp nhiều khó khăn.
Để tháo gỡ những nút thắt đó, cuộc họp ngày 4/5 đã thống nhất nhiều giải pháp cụ thể về cơ chế phối hợp, chỉ đạo và tổ chức thực hiện. Một trong những yêu cầu quan trọng là Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp phải chỉ đạo quyết liệt, giao chỉ tiêu khởi tố tội rửa tiền hằng năm, gắn trách nhiệm thực hiện với người đứng đầu Công an các đơn vị, địa phương; qua đó khắc phục tình trạng chỉ tập trung vào tội phạm nguồn mà chưa chú trọng đúng mức đến dấu hiệu rửa tiền.
Cùng với đó, các cơ quan thống nhất yêu cầu tiến hành điều tra tài chính song song ngay từ khi bắt đầu điều tra tội phạm nguồn, nhằm làm rõ yếu tố tư lợi, đường đi của tài sản và kịp thời củng cố chứng cứ về hành vi rửa tiền. Đây là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi nếu không nhận diện sớm, dòng tiền phạm pháp có thể nhanh chóng bị chia nhỏ, chuyển qua nhiều tầng trung gian hoặc đưa ra nước ngoài, khiến việc chứng minh, phong tỏa, thu hồi tài sản trở nên khó khăn hơn nhiều.
Cuộc họp cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện, ban hành quy trình điều tra, truy tố tội rửa tiền theo hướng cụ thể, sát thực tiễn, phù hợp pháp luật Việt Nam và tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Quy trình này sẽ giúp điều tra viên, kiểm sát viên nhận diện dấu hiệu rửa tiền ngay từ giai đoạn đầu của vụ án, xác định hướng thu thập chứng cứ, phối hợp trao đổi thông tin và xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình điều tra, truy tố.
Sau cuộc họp, Bộ Công an và VKSND Tối cao đã chỉ đạo các đơn vị nghiệp vụ quán triệt, khẩn trương triển khai các nội dung đã thống nhất. Đây là bước đi cụ thể nhằm chứng minh với FATF rằng Hành động số 13 đang được triển khai thực chất, quyết liệt, hướng tới gia tăng số vụ điều tra, truy tố tội rửa tiền trong năm 2026 và các năm tiếp theo.
Trong cuộc chiến chống rửa tiền, điều quan trọng không chỉ là phát hiện tội phạm, mà còn là không để đồng tiền phạm pháp tìm được vỏ bọc hợp pháp sau tội ác. Lần theo dòng tiền, vì thế, chính là lần theo phần sâu nhất của tội phạm hiện đại.
