Mỹ - Taliban đạt thỏa thuận giảm bạo lực: Điều gì tiếp theo?

• Mỹ và Taliban đạt thỏa thuận về giảm bạo lực: Cánh cửa để rút quân
• Mỹ-Taliban định ngày ký thoả thuận hoà bình
• Mỹ và Taliban đạt thoả thuận ngừng bắn

Mỹ yêu cầu rằng trong tuần trước khi bất kỳ thỏa thuận nào được ký kết, sẽ có một sự giảm thiểu đáng kể về sự thù địch - một điều được mô tả là gần với lệnh ngừng bắn. Việc cắt giảm được coi là một thử nghiệm về khả năng kiểm soát hàng ngũ của tất cả các bên trong một cuộc xung đột phức tạp đang ngày càng lẫn lộn với các mối thù địa phương và sự cạnh tranh trong khu vực.

Nếu các bên thành công trong việc quan sát thời kỳ giảm chiến sự, các bước tiếp theo của thỏa thuận sẽ được thực hiện: đầu tiên là một bản thỏa thuận chính thức giữa Mỹ và Taliban đưa ra lịch trình rút dần quân đội Mỹ còn lại, và sau đó bắt đầu các cuộc đàm phán giữa các nhà lãnh đạo Taliban và Afghanistan về tương lai chính trị của đất nước.

Tại sao không gọi là ngừng bắn?

Phần lớn các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Taliban đã xảy ra vào năm 2019, một trong những năm bạo lực nhất được ghi nhận. Không bao gồm các cuộc đàm phán và chịu áp lực khi công dân của họ chết với tốc độ hàng chục mỗi ngày, Chính phủ Afghanistan yêu cầu người Mỹ thúc đẩy ngừng bắn trước khi ký một thỏa thuận rút quân.

Các nhân viên quân sự Mỹ đang trong một chiếc trực thăng bay qua tỉnh Helmand vào tháng 9/2019.

Nhưng các nhà đàm phán Mỹ biết rằng họ không thể khiến Taliban đồng ý ngừng bắn hoàn toàn. Thay vào đó, họ đã cố gắng để có được một cái gì đó càng gần càng tốt mà không sử dụng thuật ngữ này. Họ đã thay bằng những mục tiêu như giảm bạo lực. Trong tuần trước khi ký bất kỳ thỏa thuận nào, mục tiêu là để tất cả các bên kiềm chế khai hỏa. Nhiều người coi đó là một bài tập trong xuất ngũ, và một bằng chứng kiểm soát.

Ban đầu, Taliban chỉ đồng ý rằng nó sẽ không tấn công các trung tâm dân số lớn, nhưng các nhà đàm phán của Mỹ đã thúc đẩy việc chấm dứt bạo lực toàn diện hơn. Taliban hiện đã đồng ý không tấn công các trung tâm dân sự, đường cao tốc và các tổ chức chính phủ, với một số trường hợp ngoại lệ (đó là lý do tại sao nó không phải là một lệnh ngừng bắn hoàn toàn). Một trong những trường hợp ngoại lệ đó: Họ đã giữ quyền tấn công nếu họ tin rằng các đoàn xe của chính phủ đang sử dụng thời kỳ hòa hoãn để cung cấp cho các khu vực ngoài tầm với của họ.

Có ít sự chắc chắn hơn giữa các quan chức về việc giảm sự thù địch trong giai đoạn tiếp theo của tiến trình hòa bình: các cuộc đàm phán giữa các bên Afghanistan sau khi Mỹ và Taliban ký thỏa thuận. Một quan chức cấp cao của Afghanistan đã thông báo về các cuộc thảo luận nói rằng kỳ vọng là sau thời gian thử nghiệm kéo dài một tuần, không nên quay lại nhiều cuộc tấn công nữa, và tình hình có lẽ sẽ gần giống với lệnh ngừng bắn hơn.

Các sĩ quan quân đội Afghanistan trong lễ tốt nghiệp của họ tại một trung tâm huấn luyện ở ngoại ô Kabul vào tháng 1/2019.

Nhưng các quan chức khác nói rằng, người Mỹ có thể áp dụng một thước đo ít nghiêm ngặt hơn trong thời gian dài đàm phán giữa người Afghanistan và họ có thể sẵn sàng chịu đựng một lượng bạo lực nhất định miễn là nó giảm đáng kể so với mức hiện tại. Trong năm qua, quân nổi dậy đã thực hiện tấn công bất cứ nơi nào từ 50 đến 90 cuộc mỗi ngày. Tuy nhiên, sẽ có những biện pháp ngăn chặn Taliban đẩy mạnh các cuộc tấn công sau khi đạt được thỏa thuận với Mỹ. Trong số đó, các nhà đàm phán Mỹ có khả năng bảo lưu quyền nhờ sự giúp đỡ của các lực lượng Afghanistan với sức mạnh không quân.

Một số người đang bày tỏ một hy vọng đầy tham vọng, rằng khi hai bên Afghanistan bắt đầu đàm phán, họ sẽ đồng ý về việc ngừng bắn chính thức ngay lập tức. Đến nay, Taliban đã chống lại điều đó, vì sợ rằng một cuộc ngừng bắn có thể phá vỡ hàng ngũ của họ. Nhiều chỉ huy của họ đã không hài lòng với những gì họ thấy khi các nhà lãnh đạo chính trị của họ nhượng bộ để thay đổi theo yêu cầu của Mỹ mà họ sợ là một cái bẫy để làm suy yếu họ trên chiến trường. Nhưng nếu họ đảm bảo một thỏa thuận cho việc rút quân của Mỹ, các chỉ huy Taliban có thể sẽ trở nên thân thiện hơn.

Các biến chứng là gì?

Mối quan tâm nghiêm trọng nhất là: Ngay cả khi các nhà đàm phán của cả hai bên thực sự có ý định giảm bạo lực, họ có thể thực sự làm điều đó xảy ra hay không, đặc biệt là ở các khu vực địa phương nơi chiến tranh ngày càng phức tạp và phi tập trung?

Các quan chức Mỹ và Afghanistan đã nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng Taliban không phải là nguyên khối, và có thể không kiểm soát được một số phe phái cực đoan của họ. Nhưng ở một mức độ nhất định, mối quan tâm tương tự tồn tại trong lực lượng Afghanistan, ở một số nơi phụ thuộc rất nhiều vào sự giúp đỡ của dân quân địa phương. Jawed Kohaha, một nhà phân tích an ninh Afghanistan, cho biết thực tế chiến trường rất phức tạp, với ảnh hưởng của phe phái và khu vực ở cả hai bên, việc đảm bảo rằng một thỏa thuận không bị vi phạm sẽ khó khăn.

Các thành viên Taliban tại một nhà tù ở Kabul vào tháng 12/2019.

Một số quan chức Afghanistan lo ngại Mỹ đang tham gia một thỏa thuận nhằm giảm bạo lực mà không đánh giá cao những nền tảng cần thiết để chuẩn bị lực lượng quân sự xuống cấp địa phương. "Cuộc chiến này, địa lý này rất phức tạp", ông Kohaha nói. "Có những nhóm thấy lợi ích của họ trong việc tiếp tục chiến tranh. Đây sẽ là một quá trình rất phức tạp, khó khăn. Nó sẽ đòi hỏi sự khôn ngoan và khoan dung, nó sẽ đòi hỏi sự giám sát và hợp tác toàn diện".

Khi cố gắng bắt đầu lại các cuộc đàm phán sau khi Tổng thống Trump đột ngột rút khỏi các cuộc đàm phán với một thỏa thuận dường như gần đạt được vào tháng 9 năm ngoái, hai bên đã dùng đến các biện pháp xây dựng lòng tin, bao gồm một vụ trao đổi tù nhân lớn. Là một phần của sự hoán đổi đó, 3 quận ở phía nam tỉnh Zabul đã cố gắng chấm dứt một thời gian ngắn chiến sự. Nhưng nó đã sụp đổ.

Chính xác những gì đã xảy ra hiện đang là đề tài tranh cãi. Taliban chỉ tay vào lực lượng chính phủ, nói rằng họ đã giết 2 chiến binh của Taliban. Các quan chức Afghanistan nói rằng họ đã hạ xuống trong 2 ngày, và sau đó Taliban bắt đầu tiến hành các cuộc tấn công. Một quan chức phương Tây cho biết những bài học từ thí nghiệm Zabul - trong số đó cần có cơ chế giám sát tốt - đã được rút ra trong các cuộc đàm phán để giảm bớt sự thù địch.

Tiếp theo là gì?

Nếu hai bên chính thức tuyên bố giảm chiến sự chính thức và nếu được coi là thành công, Mỹ và Taliban sẽ chính thức ký thỏa thuận. Sau đó, khi Washington bắt đầu rút dần dần khoảng 12.000 quân còn lại, một quá trình có thể mất tới hai năm, Taliban sẽ ngồi lại với các nhà lãnh đạo Afghanistan khác để thảo luận về tương lai chia sẻ quyền lực.

Nhưng đến đó sẽ khó khăn. Một điểm đính chính có thể là việc thả hàng ngàn tù nhân Taliban. Những người nổi dậy hy vọng điều đó sẽ xảy ra giữa việc họ ký thỏa thuận với người Mỹ và họ ngồi xuống với các nhà lãnh đạo Afghanistan. Nhưng các quan chức Afghanistan dường như miễn cưỡng từ bỏ đòn bẩy đó quá sớm trong các cuộc đàm phán của họ, trước khi họ đảm bảo các cam kết của Taliban về các vấn đề cơ bản. Trong số đó có quyền cho phụ nữ và dân tộc thiểu số, và hình dạng của một chính phủ dân chủ trong tương lai.

Giới tinh hoa chính trị Afghanistan cũng đã bị chia rẽ vô cùng, những rạn nứt được mở rộng bởi một cuộc bầu cử tổng thống đầy tranh cãi gay gắt. Hơn 4 tháng sau khi bỏ phiếu, vẫn không có người chiến thắng được tuyên bố. Và tất cả các phe phái Afghanistan sẽ phải đồng ý về một nhóm đàm phán thống nhất để ngồi đối diện với Taliban - một nhiệm vụ đã tỏ ra vô cùng khó khăn cho đến nay.