Bức tranh ngoại giao ảm đạm
Tại hội nghị thượng đỉnh không chính thức năm 2019 giữa Ấn Độ và Trung Quốc tổ chức ở Mamallapuram, ngoại ô Chennai, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã quyết định kỷ niệm 70 năm quan hệ song phương vào năm 2020 bằng cách tăng cường trao đổi ở tất cả các cấp - giữa các cơ quan lập pháp, các đảng chính trị, các tổ chức văn hóa và thanh niên, thậm chí cả quân đội.
Hai nhà lãnh đạo cũng quyết định tổ chức 70 hoạt động, bao gồm một hội nghị về con tàu theo dõi mối liên hệ lịch sử giữa hai nền văn minh. Nhưng không ai ngờ rằng bức tranh ngoại giao màu hồng đã trở nên ảm đạm với sự lây lan của dịch bệnh COVID-19 xuất phát từ Vũ Hán (Trung Quốc) và “những đám mây chiến tranh” tập trung ở phía Đông Ladakh.
 |
| Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Ảnh: Getty. |
Nhiều nhà phân tích lo ngại rằng, hai nước có thể tiến tới chiến tranh biên giới như những gì xảy ra năm 1962. Nhưng cũng có người cho rằng, tình hình hiện nay đã khác dù xung đột nhỏ giữa hai bên vẫn có thể xảy ra bởi thực chất, mâu thuẫn đã âm ỉ và được nhen nhóm từ những tấm bản đồ tự vẽ.
Hãng CNBC cho hay, ngay sau khi giành được độc lập, các nhà ngoại giao Ấn Độ đã trở nên lo ngại về sự trôi dạt về phía Tây của biên giới Trung Quốc.
“Con đường sỏi đen vượt qua Karakoram, theo tiếng địa phương Turkic của những người buôn bán đi ngang qua dãy núi Himalaya Frank Ludlow xuống sông Chip-Chap, dòng sông im lặng, hướng đến Daulat Beg Oldi, nơi một quý tộc giàu có đã chết. Tuyến đường dẫn đến một đồng bằng rộng mở, Depang, và sau đó là Haji Langar, nơi một người hành hương đến Mecca được cho ăn.
Theo sau đó là khu đất trại ở Burtsé, được đặt tên theo một loại cây bụi dược liệu. Có một chướng ngại vật cuối cùng trước dòng sông Galwan, trèo qua những ngọn núi vào cao nguyên Aksai Chin: Murgo, cánh cổng dẫn đến địa ngục. Đó là bản đồ của Ludlow, những gì ông đã viết trong hồi ký về chuyến thám hiểm năm 1928 cho thấy vị trí của một khu cắm trại an toàn. Một đống đá và bùn đã được dựng lên trên mặt của một vách đá để tạo thành một nơi trú ẩn khỏi gió. Tôi nhìn vào bên trong nơi trú ẩn này và thấy nó chứa ba hộp sọ và những xác người ghê rợn khác…”, bài báo trên CNBC phân tích và khẳng định, gần 100 năm sau, hầu như những cái tên địa danh này đã đánh dấu chiến tuyến của cuộc đối đầu vẫn đang diễn ra giữa Trung Quốc và Ấn Độ.
Theo hai quốc gia này, mỗi centimet của địa hình núi non hiểm trở này đều được coi là vùng đất linh thiêng, được thánh hóa.
Nhưng còn có một câu chuyện khác về cuộc xung đột này, câu chuyện về cách các ranh giới và huyền thoại, được khắc trên bản đồ của những vùng đất không có.
Yếu tố trong tiểu thuyết “Hành trình về phương Tây”
Theo hãng CNBC, cuốn tiểu thuyết “Hành trình về phương Tây” gần như là cuốn sách đầu tiên phác thảo ra đường biên giới Trung - Ấn.
Cuốn sách này được xuất bản vào thế kỷ 16, dưới thời nhà Minh và được cho là của tác giả Wu Chengen. Đây là một trong 4 cuốn tiểu thuyết vĩ đại của văn học Trung Quốc và là một câu chuyện về cuộc hành hương huyền thoại của nhà sư Tangzang, người đã du hành đến “khu vực phương Tây”, nghĩa là Trung Á và Ấn Độ để có được các văn bản thiêng liêng của Phật giáo rồi trở về quê hương sau nhiều thử thách và đau khổ.
 |
| Các tấm bản đồ về biên giới Trung - Ấn. Ảnh: CNBC. |
Năm 1762, một bản đồ được biên soạn theo lệnh của Hoàng đế Càn Long đã được thêm vào cuốn sách, để minh họa quy mô tuyệt vời của những chuyến đi. Bản đồ cho thấy Hindustan nằm ở đâu đó phía Nam dãy Kuen Lun. Và trong nhiều thế kỷ sau, bản đồ này hình thành nên nền tảng của các yêu sách Ấn Độ đối với Aksai Chin.
Từ những năm 1850, trên bản đồ đế quốc Anh đã bắt đầu đánh dấu biên giới thuộc địa của họ với Tây Tạng, đôi khi mở rộng về phía Đông và phía Bắc, khi các nhà thám hiểm thâm nhập sâu hơn vào dãy núi Himalaya.
Các trang web Ấn Độ như Sarat Chandra Das, Ghulam Muhammad Galwan và Mohan Lal Kashmiri đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực này với thông tin thu được những người hành khất và thương nhân. Nhưng vì chỉ một vài trong số các khu vực này tạo ra doanh thu đáng giá nên những nhà cầm quyền lúc bấy giờ ít quan tâm đến việc khẳng định quyền kiểm soát lãnh thổ mà để các chư hầu thoả sức cai trị. Và quá trình này đã để lại hậu quả.
Cụ thể, năm 1914, nhà cầm quyền người Anh Henry MacMahon đã đàm phán biên giới giữa Đông Bắc Ấn Độ và Tây Tạng ở Shimla. Đường biên giới mà ông Henry MacMahon đến đã bị Trung Quốc từ chối từ lâu với lập luận rằng nó đã được thi hành dưới thời Duress, vẽ lên tác phẩm bản đồ của các nhà truyền giáo Kitô giáo hoạt động ở Tây Tạng những năm 1870.
“Bản đồ Kuomintang được tạo ra vào những năm 1930 và 1940, thật đáng lo ngại cho các nhà ngoại giao Ấn Độ vì nó đã cố gắng đẩy lùi bản đồ của Ấn Độ với những hư cấu dân tộc chủ nghĩa của Trung Quốc. Nói cách khác, việc lập bản đồ là một sự phản ánh chính trị hoặc địa lý và bắt đầu định hình thực tế”, bài báo trên hãng CNBC có đoạn viết.
Con đường qua Aksai
Cuối năm 1950, đội quân 18 thuộc Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc hành quân vào Lhasa. Tây Tạng đã kêu gọi sự hỗ trợ từ quân đội Ấn Độ nhưng thực chất thì New Delhi vào thời điểm đó chẳng có vị trí nào để can thiệp quân sự.
Một năm sau, Bắc Kinh bắt đầu công việc khảo sát cho một con đường qua Aksai Chin và tuyên bố hoàn thành nó trong 6 năm. Con đường xuyên qua cao nguyên không có người ở có tầm quan trọng chiến lược quan trọng đối với Trung Quốc, cho phép duy trì hậu cần và các đồn bốt ở Tây Tạng, Tân Cương.
Trong một tài liệu về cuộc chiến tranh năm 1962, Chính phủ Ấn Độ thừa nhận không biết đến việc xây dựng con đường này vì các vị trí tiền phương của Ấn Độ trong khu vực không có người ở và cũng không có người ở phía sau ranh giới rõ ràng trên bản đồ. Nói cách khác, Ấn Độ tin rằng Aksai Chin thuộc chủ quyền của mình nhưng lại chưa bao giờ thực hiện yêu sách này.
Tài liệu này cũng kể rằng, mùa hè năm 1958, Phó Giám đốc cảnh sát Karam Singh và Trung úy Ram Tiny Iyengar đã đến tuyến đường ở Aksai Chin để xác định vị trí.
Trung úy Ram Tiny Iyengar đã bị phát hiện và bị giam giữ còn Phó Giám đốc Karam Singh thì phát hiện một con đường chạy từ Haji Langar ở phía Bắc đến Amtogar ở phía Nam, cắt khoảng 160 km qua Aksai Chin. Ngay trước những sự kiện, đã có những dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh không hài lòng với biên giới khi Ấn Độ hiểu kiểu khác.
Trong vài tuần lễ thăm Ấn Độ năm 1954, Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai đã không nêu ra một vấn đề nào đang tranh cãi giữa hai nước về biên giới cũng như việc Bắc Kinh phản đối sự hiện diện của quân đội Ấn Độ trên đèo Barahoti ở Uttar Pradesh. Nhưng từ năm 1955 trở đi, một loạt các cuộc xâm nhập của quân đội đã diễn ra tại Barahoti, Hipki La ở Himachal Pradesh, Kaurik và Hipang Khud. Trong mỗi trường hợp, Trung Quốc khẳng định hoạt động của quân đội đều nằm trên lãnh thổ của chính họ. Pháo đài Khurnak, ở Ladakh đã bị chiếm đóng và sử dụng làm căn cứ để cung cấp tiền đồn ở Sanggur và Digra.
Năm 1958, một bản đồ được đưa ra với những tuyên bố rõ ràng, khẳng định các yêu sách của Trung Quốc đối với toàn bộ khu vực biên giới Đông Bắc của Ấn Độ, ngoại trừ Tirap, cũng như các bộ phận của Ladakh, Uttar Pradesh và Himachal Pradesh.
Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai đã phản ứng với các cuộc biểu tình của Ấn Độ bằng cách lặp lại rằng bản đồ này dựa trên bản đồ cũ của Kuomintang nhưng nói thêm rằng Trung Quốc đã khảo sát các ranh giới của mình, cũng không cần hỏi ý kiến các nước khác về vấn đề này. Tiếp đó, ông Chu Ân Lai đưa ra một cuộc khảo sát chung để phân định biên giới hai nước, nhưng Thủ tướng Ấn Độ Nehru đã từ chối đề xuất này.
Một năm sau, Thủ tướng Chu Ân Lai lại đưa ra một thỏa thuận khác, đề nghị cả hai bên rút 20km sau đường MacMahon ở khu vực phía Đông, và một khoảng cách tương tự từ các vị trí trên mặt đất thực tế của họ ở Ladakh. Cảm thấy sự sắp xếp này sẽ nhượng lại quyền kiểm soát của Trung Quốc đối với các khu vực ở Ladakh mà nước này đang chiếm đóng, Thủ tướng Nehru một lần nữa từ chối lời đề nghị.
Các cuộc đàm phán bất thành
Từ tháng 6 đến tháng 12 năm 1960, các quan chức Trung Quốc và Ấn Độ đã gặp nhau tại Bắc Kinh, New Delhi và Yangon, trong một nỗ lực cuối cùng để loại bỏ sự khác biệt.
Lần này, người Trung Quốc đưa ra yêu sách Ladakh, hoặc biên giới, chạy từ phía Đông Daulat Beg Oldi, cắt qua sông Galwan gần ngã ba sông Shyok, rồi đến hồ Pangong quay về hướng Tây Bắc, và kết thúc về phía Tây Nam của Demchok. Bản đồ thậm chí còn mở rộng hơn so với bản phát hành năm 1956 và từng được Chu Ân Lai thúc đẩy trong các cuộc thảo luận năm 1959.
Vào năm 1959, các cuộc đụng độ đẫm máu đã nổ ra giữa quân đội Ấn Độ và quân đội Trung Quốc tại thung lũng Galwan. New Delhi đã giảm sức nặng đằng sau cái gọi là chính sách chuyển tiếp: những người lính Ấn Độ đã cố gắng cầm cự để khẳng định các yêu sách của Ấn Độ về phía trước càng xa càng tốt, đánh cá rằng Trung Quốc sẽ không đuổi họ bằng vũ lực.
Đến năm 1962, quyết định này đã phản tác dụng. Từ các bản đồ Trung Quốc được phát hành cho các quốc gia không liên kết vào năm 1962, New Delhi đã không đưa ra một tuyên bố chính thức nào về cuộc chiến.
Việc tái vũ trang của quân đội Ấn Độ ở khu vực biên giới với Trung Quốc bắt đầu được chú trọng hơn dưới thời Thủ tướng Lal Bahadur Shastri, và sau đó được thúc đẩy bởi Thủ tướng Indira Gandhi, cho phép quân đội Ấn Độ tuần tra các vùng lãnh thổ bị mất một lần nữa.
Năm 1967, một đội quân Ấn Độ đang hồi sinh đã đánh trả các cuộc tấn công của Trung Quốc ở Nathu La và Cho La, tại thung lũng Chumbi - hành lang chiến lược quan trọng giữa Bhutan và Sikkim. Kể từ đó, một thỏa thuận ngừng bắn không có hồi kết chiếm ưu thế dọc biên giới Trung Quốc - Ấn Độ. Tuy nhiên, kể từ năm 2013, mạng lưới đường vận chuyển của Ấn Độ, cơ sở hạ tầng hậu cần và các công sự phòng thủ đã được tăng cường, áp lực mới bắt đầu tăng lên.
Sợ rằng các nguồn tài nguyên mới của Ấn Độ có thể cho phép nước này khẳng định và nắm giữ các yêu sách của mình, quân đội Trung Quốc có những hành động đẩy lùi mạnh mẽ hơn.
Trong 9 địa điểm then chốt, các cuộc tuần tra của quân đội Ấn Độ thường xuyên gặp phản kháng từ phía Trung Quốc, trong đó khủng hoảng nhất là vào mùa hè năm 1967. Sau sự kiện đó, hai nước đã đồng ý một vài chi tiết về đường kiểm soát thực tế bắt đầu từ đèo Karakoram. New Delhi lập luận một cách chính xác về vấn đề mà quân đội Trung Quốc ở Pangong hoặc Galwan trong khi Bắc Kinh nói về hoạt động của quân đội Ấn Độ.
Từ năm 2013, các nhà lãnh đạo ở Bắc Kinh và New Delhi dường như đã cố gắng giảm thiểu những sự kiện rủi ro hoặc đụng độ nhưng nó vẫn xảy ra và được thúc đẩy bởi làn sóng gia tăng của chủ nghĩa dân tộc ở cả hai quốc gia.
Lần này, dù người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Triệu Lập Kiên đã xác nhận Trung Quốc và Ấn Độ duy trì đều đặn các kênh liên lạc ngoại giao và quân sự về những vấn đề tại các khu vực biên giới giữa hai nước; đồng thời nhấn mạnh rằng tình hình biên giới giữa hai nước nhìn chung ổn định và trong tầm kiểm soát nhưng khó ai có thể tin tưởng được rằng các vấn đề giữa hai nước lại được giải quyết một cách thỏa đáng thông qua đàm phán.
