Lần về Huế công tác gần đây, nhiều người bạn của tôi đang sinh hoạt trong Hội Nhà văn tỉnh Thừa Thiên Huế bảo rằng: "Ông nên viết cái gì đó về nghệ nhân La Cháu để tưởng nhớ ông, vì đó là một trong những người rất hiếm hoi có công lớn trong việc bảo tồn, phục dựng và lưu truyền một cách xuất sắc những di sản nghệ thuật âm nhạc của cung đình Huế. Ông ấy là người luôn được giới nghiên cứu các loại hình nghệ thuật truyền thống nể trọng và được xem là ngọn hải đăng của bộ môn nghệ thuật tuồng cung đình Huế…".
Nghệ nhân La Cháu sinh năm 1911, ở làng Hà Trung, xã Vinh Hà, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Từ năm lên 8 tuổi, ông được thân phụ là nghệ nhân La Ngạn - một nghệ nhân tuồng và múa hát cung đình Huế cho vào Đại Nội để học tuồng trong lớp đồng ấu ở Thanh Bình Thự (Trước có tên là Trường Xuân, là trường dạy diễn viên tuồng quy mô đầu tiên ở nước ta, được thành lập dưới triều vua Minh Mạng vào năm 1823, đến đời vua Thành Thái đổi tên là Võ Can Thự cho đến cuối đời Khải Định, đầu đời vua Bảo Đại đổi tên là Trường Thanh Bình - NV) với các thầy Quảng Phước, thầy Đội Em, những nghệ nhân tuồng nổi tiếng dưới triều vua Thành Thái.
Với niềm đam mê nghệ thuật tuồng đến cháy bỏng cộng với sự dạy bảo tận tình nhưng rất khắt khe của các thầy, ông đã từng ngày tiến bộ. Lúc đầu, ông học những vai diễn "kép con" và ngay từ những năm tháng nhỏ tuổi ấy, ông đã thể hiện rất xuất sắc vai Trịnh Ấn con trai của Trịnh Ân trong vở tuồng Trịnh Ân.
Tài năng của ông ngày càng được khẳng định qua những vai diễn để đời cho các thế hệ kế tiếp noi theo và học tập như: vai Phàn Định Công, Tạ Ôn Đình và Linh Tá trong vở tuồng Sơn Hậu; Lưu Khánh trong vở tuồng Tống Địch Thanh; Tiết Cương và Võ Tam Tư trong vở tuồng Hộ Sanh Đàn; Yêu Cá và Vua đói trong vở tuồng Lý Phụng Đình; Tạ Ngọc Lân trong vở tuồng Ngọn lửa Hồng Sơn... Có thể nói rằng, nghiệp tuồng đối với ông đã trở thành máu thịt, đã trở thành lẽ sống. Vì lẽ đó mà có lần ông đã nói vui với mọi người rằng: "Trong nhà này, hễ đứa nào không biết hát tuồng là không phải con tui".
Nghệ nhân La Cháu cùng con gái La Cẩm Vân.
Sinh thời, trong những cuộc trà dư tửu hậu, trong những cuộc hội họp bạn nghề nhiều thế hệ, ông vẫn thường kể lại rằng: Ngày xưa, những nghệ nhân hát tuồng như ông rất được các ông vua, bà chúa coi trọng, hàng tháng ông cùng những đồng nghiệp của mình vẫn thường nhận được những khoản bổng lộc của triều đình nhà Nguyễn ban tặng.
Hôm nào đoàn có chương trình diễn tuồng tại nhà hát Duyệt Thị Đường (sân khấu trong hoàng cung) cho triều đình và các quan cận thần xem thì tất cả các thành viên trong đoàn đều rất thích thú, vì chắc chắn rằng hôm đó mọi người sẽ được thưởng… ý thức được những khán giả ngồi xem mình biểu diễn không phải là những khán giả bình thường mà toàn là những con người đặc biệt, nên ai nấy đều cố gắng tạo cho mình một ấn tượng tốt trên sân khấu.
Để có một chương trình biểu diễn thành công ở Nhà hát Duyệt Thị Đường lúc đó, ngoài việc tập trung với các đồng nghiệp, tất cả các diễn viên phải tự tập riêng vai diễn của mình. Thường là hàng ngày vào buổi sáng trước khi tập vũ đạo, diễn viên phải tự luyện giọng bằng một phương pháp rất cổ điển là chúi đầu vào trong những cái lu rất to để tập hét, hát cho đến lúc nào khản giọng thì thôi. Có hôm chui đầu vào lu luyện giọng hăng quá đến tối về ngồi nói chuyện với người thân mà giọng đặc rền như vịt đực, tai thì cứ nghe vi vo những tiếng ù ù…
Thời nhà Nguyễn, nghệ thuật tuồng phát triển vô cùng rực rỡ, đặc biệt là dưới triều vua Tự Đức, nghệ thuật tuồng được phát triển mạnh hơn ở rất nhiều phương diện. Nhà vua cho xây dựng thêm nhà hát tuồng Minh Khiêm Đường - nhà hát tại Khiêm cung của vua Tự Đức, được xây dựng từ năm 1864 để nhà vua thưởng thức tuồng những lúc lên đây nghỉ ngơi, hưởng lạc.
Thanh Bình Thự vẫn được duy trì và phát triển. Một tổ chức đáng lưu ý về sự phát triển văn học dưới triều Tự Đức là việc thành lập Ban Hiệu thư - một tổ chức chuyên sáng tác, nhuận sắc, chỉnh lý, hiệu đính tuồng dưới sự điều khiển của chính nhà vua. Đào Tấn là người rất được vua Tự Đức tín nhiệm, được sung vào Ban Hiệu thư khi còn rất trẻ, thụ hàm Kiểm tịch và ông đã sáng tác nhiều vở tuồng trong giai đoạn này.
Những năm đầu của thế kỷ XX, tại kinh đô Huế, nhân dân vẫn rất hâm mộ tuồng, thời kỳ này có đến 14 rạp hát tuồng tại Huế, chưa kể đến những nhà hát ở cung đình. Tại các phủ đệ của các ông hoàng, bà chúa vẫn có những rạp hát tuồng riêng để thu hút những nghệ nhân giỏi…
Sau khi Bảo Đại, vị vua cuối cùng triều Nguyễn, thoái vị, Huế mất vị trí là kinh đô của cả nước. Tình hình hoạt động ngành tuồng ở Huế lâm vào tình trạng hỗn tạp. Trường Thanh Bình tan rã. Ở Đại Nội chỉ còn duy trì đoàn tuồng Ba Vũ với sự yểm trợ của bà Từ Cung (mẹ vua Bảo Đại). Kháng chiến toàn quốc bùng nổ tháng 12/1946, nghệ thuật tuồng cũng bị ảnh hưởng trầm trọng.
Ở Huế, sau một thời gian lộn xộn, tuồng được phép tiếp tục hoạt động. Nhưng các rạp hát dần vắng khách, chỉ còn lại rạp Đồng Xuân Lâu nằm trên đường Phan Đăng Lưu bây giờ là còn hoạt động. Nghệ nhân La Cháu đã kể về giai đoạn này như sau: Sau khi triều đại phong kiến nhà Nguyễn bị sụp đổ, tuồng Huế cũng theo đó mà chìm vào lãng quên, cuộc sống của nhiều nghệ nhân tâm huyết với tuồng cũng theo đó mà gặp nhiều khốn khó.
Thế nhưng, ngọn lửa đam mê môn nghệ thuật tuồng cung đình này trong mỗi con người vẫn âm ỉ cháy. Vậy là, hằng đêm những nghệ nhân tuồng lại tụ tập cùng nhau ở rạp hát Đồng Xuân Lâu để diễn tuồng. Một phần là để thỏa nỗi đam mê nghệ thuật, phần quan trọng khác là để kiếm chút tiền mọn đắp đổi qua ngày trong cuộc mưu sinh.
Ngày đó, các nghệ sĩ không tiếp thị vở diễn như kiểu bây giờ mà cứ chiều đến là họ vẽ mặt, đeo râu, rồi ăn vận phục trang giống y hệt các vai diễn tướng, tá của họ trên sân khấu, rồi mỗi người ngồi lên một chiếc xích lô, trống đánh kèn thổi chạy rông khắp các ngã đường trong Đại Nội để quảng cáo, giới thiệu vở diễn nhằm thu hút người dân đến rạp xem tuồng.
Nặng lòng với tuồng cung đình Huế và khao khát môn nghệ thuật độc đáo này được gìn giữ cho đến mai sau, từ năm 1968, nghệ nhân La Cháu đã cùng với những người bạn đồng nghiệp của mình mở ra một trường nghệ thuật đồng ấu, nhằm đào tạo và thổi vào tâm hồn lớp trẻ niềm đam mê đối với nghệ thuật tuồng. Với ông, để thu hút được người xem và bảo tồn được nét cổ của tuồng cung đình Huế thì người nghệ sĩ không chỉ hát hay, múa đẹp mà bên cạnh đó còn cần đến trang phục diễn thích hợp.
Năm 1976, ông đã cùng với nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba bắt tay vào việc phục chế trang phục tuồng từ áo mão, cân đai cho đến hia hài. Khi không còn tuổi diễn trên sân khấu, nghệ nhân La Cháu đã tham gia giảng dạy bộ môn nghệ thuật tuồng và múa hát cung đình tại Trường Trung học Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thừa Thiên Huế.
Nhiều thế hệ học trò của ông đã thành danh và khẳng định được tài năng xuất sắc của mình qua từng vở diễn như: NSƯT Bạch Hạc, NSƯT Chánh Huề, NS Thanh Long, Diệu Hy, Thu Vân… trong đó có những học trò đặc biệt là con, cháu của ông như: NSƯT La Cẩm Vân, nghệ nhân La Nguyên, đạo diễn La Hùng và 3 người cháu nội là La Tuấn, La Phước Cường, La Thanh Hải đang từng ngày nối gót ông để bảo tồn và phát triển nghệ thuật tuồng và múa hát cung đình Huế.
Ông rất hạnh phúc mỗi khi nhìn thấy con, cháu của mình say sưa trên sân diễn như trong vở Quan Công cử binh. La Hoàng Nguyên vào vai Quan Công; La Thanh Hùng vào vai Châu Sương và Thu Thủy vào vai Quan Bình. Trong liên hoan các trích đoạn tuồng hay toàn quốc năm 1993, sáu cha con trong gia đình nghệ nhân La Cháu tham dự thì có đến 5 giải thưởng: 2 giải đặc biệt, 1 huy chương vàng, 2 huy chương bạc.
Năm 2005, ông được Bộ Văn hóa - Thông tin và UBND tỉnh Thừa Thiên Huế tặng bằng khen vì có công phục chế phục trang biểu diễn tuồng Huế. Năm 2007, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú và năm 2010, ông được nhận Giải thưởng Cố Đô của Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật Thừa Thiên Huế.
Trong suốt cuộc đời mình, với hơn 90 năm gắn bó với nghệ thuật tuồng, ngoài việc diễn trong sân khấu của hoàng cung để đem đến niềm vui cho vua, quan triều đình nhà Nguyễn, ông còn đi nhiều nơi khác để thể hiện tài năng xuất chúng của mình.
Ông đã từng diễn tuồng ở Đan Mạch, Thụy Điển trong những chương trình trao đổi, giao lưu văn hóa cấp nhà nước. Ông đã hóa thân mình vào hàng trăm vai diễn cả chính diện lẫn phản diện, ở vai diễn nào ông đều hút hồn người xem bằng tài nghệ thiên phú của mình. Điều đặc biệt là dù diễn vai gì đi chăng nữa chính ông cũng là người tự vẽ mặt cho mình và ông có thể vẽ rất giỏi cả hai tay.
Năm 94 tuổi, trong hai tháng ròng rã, ông đã vắt hết sức mình để vẽ 100 mặt nạ tuồng cổ như Tam quốc, Tây du, Đào Phi Hồng, Tiết Cương, Sơn hậu, Trần hương các, Đông Chu liệt quốc, Tam nữ đông vương… những tác phẩm này của ông đã được in thành sách và đoạt giải thưởng của Hội Văn học - Nghệ thuật Thừa Thiên Huế.
Những năm tháng cuối đời, ông về sống cùng người cháu nội cũng là một nghệ sĩ âm nhạc cung đình Huế, trong căn nhà nằm trên đường Đặng Huy Trứ, thuộc phường Trường An - TP. Huế. Dù tuổi tác thuộc vào hàng xưa nay hiếm, nhưng ông luôn vui vẻ, tinh tường và hóm hỉnh. Ông thường nói với con cháu của mình rằng, nghiệp tuồng đã cho ông rất nhiều bài học quý giá, đó là lòng nhân ái, bao dung, lòng trung thành, hiếu thảo, lòng dũng cảm, kiên cường…những đức tính ấy sẽ chắp cánh cho con người lớn lên…
Ngày 23/7/2011, nghệ nhân, NSƯT La Cháu, người biểu diễn tuồng cung đình triều Nguyễn cuối cùng đã ra đi mãi mãi ở tuổi tròn 100. Sự ra đi của ông là một mất mát lớn lao của giới tuồng cổ Huế, các nhà nghiên cứu, học giả và sinh viên quan tâm đến nghệ thuật tuồng
