Không chỉ sắp xếp doanh nghiệp mà phải tái cấu trúc nguồn lực
Ngày 21/7, Báo Tiền Phong tổ chức Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng".
Phát biểu khai mạc hội thảo, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh, DNNN luôn giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế, đảm nhận nhiều lĩnh vực then chốt, góp phần bảo đảm các cân đối lớn, ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện những nhiệm vụ chiến lược của đất nước.
Theo nhà báo Phùng Công Sưởng, công tác sắp xếp, cổ phần hóa và cơ cấu lại DNNN thời gian qua đã đạt nhiều kết quả tích cực, song vẫn còn không ít điểm nghẽn như tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn chậm, quản trị doanh nghiệp còn hạn chế và hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa tương xứng.
Trong bối cảnh hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, tái cơ cấu DNNN không chỉ dừng ở sắp xếp tổ chức, mà phải chuyển sang quản trị vốn nhà nước theo cơ chế thị trường, sử dụng hiệu quả nguồn lực và xây dựng các doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt những ngành, lĩnh vực chiến lược.
Sau gần 40 năm đổi mới, số lượng DNNN đã giảm mạnh từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Dù chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ về số lượng, khu vực này vẫn nắm giữ khoảng 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp khoảng 390.000 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước mỗi năm.
Trong bối cảnh nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn tới, DNNN tiếp tục được xác định là lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước. Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng yêu cầu tiếp tục cơ cấu lại DNNN theo hướng tinh gọn, hiệu quả, nâng cao năng lực quản trị và phát huy vai trò dẫn dắt ở các ngành, lĩnh vực chiến lược.
Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy tiến độ tái cơ cấu vẫn còn chậm. Theo Bộ Tài chính, giai đoạn 2021-2025 mới cổ phần hóa được 5 doanh nghiệp với tổng giá trị khoảng 643 tỷ đồng; chỉ 19 trong số 146 doanh nghiệp thuộc diện phải thoái vốn hoàn thành kế hoạch, đạt khoảng 13%.
Phát biểu tại Hội thảo, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội nhấn mạnh, cần thay đổi cách tiếp cận về tái cơ cấu.
Theo ông, tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của DNNN và toàn bộ khu vực kinh tế nhà nước.
"Nếu chỉ nhìn tái cơ cấu dưới góc độ sắp xếp doanh nghiệp thì sẽ rất khó đạt mục tiêu Nghị quyết 79-NQ/TW đặt ra. Điều quan trọng hơn là tái cấu trúc lại nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và tạo điều kiện để doanh nghiệp phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt nền kinh tế", ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn nằm ở chủ trương mà ở khâu thực thi. Những tồn đọng về đất đai, tài chính, định giá tài sản, cùng sự chồng chéo của hệ thống pháp luật đã khiến quá trình cổ phần hóa và thoái vốn kéo dài nhiều năm.
Đại diện Bộ Tài chính cho biết, đến hết năm 2025 mới có 180 trong tổng số 616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp hoàn tất cổ phần hóa theo kế hoạch và chỉ 17 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn.
Theo ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), nguyên nhân chủ yếu là cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp và tâm lý e ngại trách nhiệm trong quá trình triển khai.
Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc tái cơ cấu DNNN sẽ được triển khai theo các định hướng mới từ Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, Kết luận 18 của Ban Chấp hành Trung ương và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15.
Trọng tâm là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu, cải cách thủ tục hành chính, huy động nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước cho các dự án trọng điểm, đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và sức cạnh tranh.
Theo ông Nguyễn Ngọc Anh, đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương), sau nhiều năm sắp xếp, cổ phần hóa và thoái vốn, Bộ Công Thương hiện chỉ còn đại diện chủ sở hữu tại 7 doanh nghiệp; riêng năm 2025 đã chuyển giao phần vốn nhà nước tại 5 doanh nghiệp cho SCIC với tổng giá trị hơn 1.900 tỷ đồng.
Tuy nhiên, tiến trình tái cơ cấu vẫn bị chậm do nhiều rào cản thể chế, đặc biệt là các vướng mắc về xử lý tài chính, đất đai và thủ tục cổ phần hóa. Theo ông, việc phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu và địa phương trong phê duyệt phương án sử dụng đất còn thiếu đồng bộ, khiến nhiều dự án kéo dài nhiều năm.
Ông Nguyễn Ngọc Anh cho rằng, để đẩy nhanh tái cơ cấu, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, đẩy nhanh chuyển giao doanh nghiệp sang mô hình quản lý vốn chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW, qua đó nâng cao hiệu quả quản trị và phát huy tốt hơn nguồn lực của doanh nghiệp nhà nước.
"Cởi trói" quản trị để doanh nghiệp Nhà nước dẫn dắt tăng trưởng
Theo các chuyên gia, nhà quản lý, DNNN chỉ có thể phát huy vai trò dẫn dắt khi được trao quyền tự chủ nhiều hơn, đồng thời áp dụng các chuẩn mực quản trị hiện đại.
Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, cần chuyển từ tư duy "sắp xếp doanh nghiệp" sang "cơ cấu lại nguồn lực". Nhà nước cần xác định rõ những lĩnh vực DNNN phải dẫn dắt như hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, các ngành thiết yếu hoặc những lĩnh vực khu vực tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư.
Bên cạnh đó, cần hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, đủ sức liên kết với doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa để tạo sức lan tỏa cho toàn nền kinh tế.
Theo các chuyên gia, việc nâng cao hiệu quả quản trị phải đi cùng với phân cấp, phân quyền mạnh hơn và tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.
GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, tư duy quản lý cần chuyển từ "quản lý" sang "kiến tạo". Cơ quan quản lý nhà nước tập trung xây dựng chính sách, còn hoạt động đầu tư và quản lý vốn nên được giao cho tổ chức chuyên trách vận hành theo cơ chế thị trường.
Trong khi đó, TS Võ Trí Thành lưu ý, tái cơ cấu DNNN không chỉ có thoái vốn hay cổ phần hóa mà còn phải tính đến việc tăng vốn, nâng cao năng lực tài chính và đầu tư cho công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Theo ông, cần thay đổi cách đánh giá DNNN, không chỉ dựa trên lợi nhuận mà còn phải tính đến vai trò ổn định kinh tế vĩ mô, khả năng chống chịu trước các cú sốc và năng lực dẫn dắt các ngành kinh tế.
Nhiều ý kiến cũng đề xuất sớm nâng cấp Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) theo mô hình quỹ đầu tư quốc gia, hoạt động chuyên nghiệp hơn trong quản lý danh mục vốn, mua bán và tái cơ cấu doanh nghiệp theo tín hiệu thị trường.
Để quá trình tái cơ cấu đạt hiệu quả, Bộ Tài chính xác định ba nhiệm vụ ưu tiên gồm: Xây dựng cơ chế bảo vệ người thực thi dám nghĩ, dám làm; đơn giản hóa và thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu, đặc biệt trong định giá tài sản; đồng thời phân cấp mạnh hơn, gắn với cơ chế hậu kiểm thay vì xin ý kiến nhiều cấp.
Các chuyên gia nhận định, trong giai đoạn phát triển mới, thành công của tái cơ cấu DNNN sẽ không được đo bằng số lượng doanh nghiệp được sáp nhập hay số vốn đã thoái, mà bằng khả năng khơi thông nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và hình thành những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh quốc tế, dẫn dắt các ngành chiến lược, qua đó tạo động lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững của nền kinh tế.
