Kẻ dám chống lại những chuẩn giá trị của phương Tây

Tại sao Assange chọn Đại sứ quán Ecuador ?

Trong khi chính quyền Ecuador thông báo quyết định cho ông Julian Assange hưởng quy chế tị nạn thì Chính phủ Anh và Thụy Điển mạnh mẽ phản đối hành động này, đưa tới tình hình căng thẳng ngoại giao trầm trọng giữa hai nước Bắc Âu với quốc gia Nam Mỹ. London khẳng định sẽ không để Assange ra khỏi nước Anh. Nhưng Ngoại trưởng Ecuador, ông Ricardo Patino, cảnh cáo là Anh "nên tôn trọng quyết định của một quốc gia khác", nếu không "chúng tôi sẽ dùng những phương cách khác, chiếu theo công pháp quốc tế, để yêu cầu Anh phải cho đi".

Julian Assange đã trốn vào Đại sứ quán Ecuador ở London ngày 20/6/2012. Việc này đã có nguồn gốc từ lâu dài. Tháng 11/2010, Thứ trưởng Ngoại giao Ecuador là Kintto Lucas đề nghị Assange có thể đến sống tại Ecuador và như vậy "tự do trình bày tất cả những thông tin gì mà ông ta có". Từ gần hai năm nay, giữa hai bên đã có nhiều tiếp xúc và Ecuador bí mật thương lượng với Anh đề nghị cho Assange ra đi.

Dư luận cho rằng Tổng thống Ecuador, ông Rafael Correa, quyết định làm lớn chuyện cho Assange tị nạn là nhằm nhu cầu tái tranh cử vào đầu năm tới. Ông muốn chứng tỏ với dư luận rằng mình là người chủ trương dân chủ, bênh vực quyền tự do phát biểu.

Assange cho rằng việc Thụy Điển truy tố ông về vụ tấn công tình dục 2 phụ nữ chỉ là cái cớ để che đậy một âm mưu chính trị. Nếu ông bị dẫn độ qua Thụy Điển, nước này sau đó sẽ giải giao ông sang Mỹ để bị truy tố về việc trang mạng WikiLeaks của ông tiết lộ những hồ sơ mật của Mỹ và có thể lãnh án tử hình.

Ngoại trưởng Ecuador tán đồng lập luận ấy, cho là "có những yếu tố khác" trong việc Thụy Điển muốn dẫn độ Assange và có mối nguy hiểm đến sinh mạng Assange. Ông Paterno nói: "Nếu Assange bị dẫn độ sang Mỹ, ông ta sẽ không được xét xử công bằng. Ông ta có thể bị xử trước tòa án quân sự hay một tòa án đặc biệt. Cũng không ngoại trừ việc ông ta sẽ bị ngược đãi hay bị đối xử tàn bạo và có thể lãnh án chung thân hay tử hình". Do đó, theo ông, hành động của Ecuador nhằm bảo đảm là người Mỹ, Anh, Thụy Điển không đưa Assange đến Mỹ. Cả ba nước mạnh mẽ gạt bỏ lý luận ấy.

Trong khi đó cơ quan Cảnh sát quốc tế Interpol, trụ sở đặt tại Pháp, cho biết tên của Assange vẫn nằm trong danh sách bị truy nã. Ngoại trưởng Anh William Hague tuyên bố: "Anh không có cơ sở pháp lý để cho Assange an toàn đi Nam Mỹ". Ông minh định rằng, Assange bị Thụy Điển truy nã để trả lời những cáo buộc trầm trọng về tấn công tình dục và "việc dẫn độ ông ta không liên hệ gì đến chuyện WikiLeaks hay với Mỹ".

Giáo sư công pháp quốc tế Robert Sloane ở Đại học Boston cho rằng sự tị nạn mà Ecuador dành cho Assange là ngoại giao hơn là chính trị. Ông giải thích: "Tị nạn chính trị hàm ý là Anh đang bức hại hay đe dọa bức hại ông ta". Khi dành cho Assange quyền tị nạn ngoại giao, Ecuador để ngỏ cánh cửa cho những thương lượng chính trị. Theo Sloane, loại tị nạn này không viện dẫn một quy chế ngoại giao hay một đặc quyền nào về Assange. Nhưng Ngoại trưởng Hague nhấn mạnh rằng, Anh không công nhận ý niệm tị nạn ngoại giao, vì đó không phải là một tiêu chuẩn quốc tế để cho hưởng quyền tị nạn.

Các quốc gia ký kết Công ước Quốc tế năm 1951 về tị nạn, buộc phải xét xem một cá nhân có thật sự bị đe dọa nguy hiểm đến tính mạng hay thương tật trầm trọng nếu bị giao cho một cơ quan quyền lực khác hay không. Điều 14 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền viết: "Mọi người có quyền tị nạn tại nước khác để tránh bị bức hại". Như vậy bình thường, quyền tị nạn sẽ đưa ra khi một người đến biên giới một quốc gia khác và hy vọng được che chở. Trong trường hợp này Assange đã tìm "tị nạn ngoại giao" vì không tới một nước khác mà chỉ chạy vào một cơ sở ngoại giao.

Công ước liên quan đến Quy chế Người tị nạn mà Anh và Ecuador đều đã phê chuẩn nói rằng sự che chở không áp dụng cho những ai phạm tội trầm trọng "không liên quan đến chính trị" ở nước ngoài, trước khi người này đến nước được nhận là tị nạn. Như vậy, tội Assange tấn công tình dục ở Thụy Điển thuộc loại này.

Khi Thụy Điển ban lệnh truy nã tại châu Âu, các thẩm phán Anh đã chấp thuận cho Assange đóng tiền tại ngoại với những điều kiện ràng buộc chặt chẽ trong lúc vụ án còn đang được xem xét. Chạy vào Đại sứ quán Ecuador ở London là Assange đã vi phạm quy định đóng tiền tại ngoại và như thế có thể bị bắt bất cứ lúc nào.

Nên xem lại chuẩn mực của “tự do ngôn luận”

Câu chuyện về cuộc chạy trốn của Assange đáng để người ta suy nghĩ về cái gọi là "tự do ngôn luận" của phương Tây.

Còn nhớ vụ một linh mục người Hungary chạy vào Đại sứ quán Mỹ ở Budapest rồi sống ở đó, hay những người tị nạn CHDCND Triều Tiên chạy vào các tòa đại sứ phương Tây ở Bắc Kinh để được chuyển tiếp sang Hàn Quốc. Bây giờ một người Australia lại chạy vào Sứ quán Ecuador ngay tại London , để trốn khỏi điều mà ông mô tả là áp bức quyền tự do ngôn luận ở các nước phương Tây do Mỹ đứng đằng sau giật dây. Trên các diễn đàn người ta bàn cãi với nhau xem, Assange có thể an toàn bước ra xe ôtô đi đến sân bay, rồi từ đó bay thẳng về Ecuador hay không.

Thế nhưng, chưa thấy ai dám nhắc đến khả năng sau khi được chấp thuận đơn tị nạn, Julian Assange có thể bỏ quốc tịch Australia và nhập quốc tịch Ecuador rồi lập tức trở thành lãnh sự danh dự cho nước này, mang quyền ngoại giao tự do đi vòng quanh thế giới, không còn là một người tị nạn trốn chạy như bây giờ. Đó mới sẽ là một cú đánh vào biểu tượng tự do dân chủ của thế giới phương Tây. Tuy nhiên, chỉ riêng chuyện người sáng lập trang mạng WikiLeaks gặp rắc rối và phải xin tị nạn ở một nước thuộc thế giới thứ ba đã đủ để làm đảo lộn trật tự thế giới trong hệ qui chiếu truyền thông, khi mà Ecuador vốn từ trước đến nay vẫn thường bị chỉ trích là... thiếu tự do báo chí.

Nhìn rộng ra, câu chuyện của Julian Assange và WikiLeaks không đơn giản là câu chuyện về một con người nổi tiếng hay một kênh truyền thông lớn, mà còn là một xu hướng chính trị cánh tả kiểu mới ở tầm thế giới, tấn công vào chính những giá trị đã trở thành chuẩn mực và biểu tượng của các nước phương Tây.

Nước Anh là trung tâm của định chế ngoại giao quốc tế, là trung tâm của nền báo chí thế giới, và cũng là một trong số những nút giao thông trọng yếu về tị nạn chính trị. Nếu điểm lại những câu chuyện khiến vụ Julian Assange luôn chiếm trang nhất các tờ báo lớn, thì chúng ta sẽ thấy ông cùng các cố vấn đã chọn địa điểm rất chính xác và lần lượt chơi các ván cờ quy tắc rất chuẩn xác. Hết quy trình kiện tụng về luật trục xuất và dẫn độ, bây giờ là đến thông lệ ngoại giao và tiếp theo sẽ là quy trình di dân và tị nạn chính trị liên quan đến quyền tự do báo chí.

Khi xin tị nạn thì đương sự không còn là người của một quốc gia cụ thể nào cả, kể cả nước Úc là nơi ông mang quốc tịch cũ, nước Ecuador là nơi ông xin đến, lẫn nước Anh là nơi ông nộp đơn. Đòi hỏi của Julian Assange bây giờ chính là những điều cơ bản nhất mà các nước phương Tây thường rao giảng về quyền cơ bản nhất của con người là được sống tự do. Cuộc chiến của Julian Assange và những người ủng hộ ông là phép thử không riêng cho một quốc gia mà cho chính hệ thống định chế quốc tế liên tục được xây dựng trong suốt hàng trăm năm qua.

Làm sao bắt Julian Assange?

Chiếu Công ước Vienna 1961 về Quan hệ ngoại giao, sứ quán là đất thuộc nước ngoài, cảnh sát và viên chức an ninh không được phép vào nếu chưa có phép đặc biệt của đại sứ. Nhưng hôm 15/8, Anh đã nhắc nhở Ecuador rằng Bộ Ngoại giao Anh có quyền thu hồi quy chế ngoại giao của tòa đại sứ theo đạo luật về Cơ sở Ngoại giao năm 1987 nghĩa là cảnh sát có thể vào bắt Assange.

Đạo luật này do Quốc hội Anh thông qua năm 1987, 3 năm sau khi xảy ra vụ khủng hoảng nữ cảnh sát Yvonne Fletcher thiệt mạng bằng một phát đạn từ Đại sứ quán Libya ở London bắn ra. Đạo luật được đưa ra với lập luận "cần sử dụng quyền lực trong những trường hợp đặc biệt như chống lại hành động hỗ trợ khủng bố". Tuy nhiên, việc này có thể tạo tiền lệ nguy hại cho các chính phủ khác trên thế giới biện minh việc lùng bắt những phần tử đối lập chạy trốn vào sứ quán, cáo buộc họ phạm tội hình sự trầm trọng.

Do đó với thực tế trong vụ Assange, nếu thu hồi quy chế ngoại giao của Sứ quán Ecuador thì việc này phải do tòa án quyết định.

Trường hợp Chính phủ Anh sẽ phải viện dẫn lý luận rằng ngoại giao đoàn cần tôn trọng luật pháp và trong bất cứ hoàn cảnh nào không thể xen vào những vấn đề nội bộ của nước sở tại; nhưng cũng chắc chắn Ecuador sẽ phản đối và có thể đưa vấn đề ra tòa án quốc tế và tranh biện pháp lý sẽ còn rất rắc rối.

Hiện nay, Cảnh sát Anh có mặt thường trực trước Đại sứ quán Ecuador và nếu Assange bước ra sẽ bị bắt giữ ngay về tội đã vi phạm điều kiện đóng tiền tại ngoại. Cho dù Assange sử dụng xe ngoại giao vẫn có thể bị cảnh sát giữ lại, tuy nhiên cảnh sát không có quyền lục soát để tìm ông ta. Còn khi tới sân bay, nếu Assange buộc phải bước ra để lên máy bay thì lúc này nguy cơ bị bắt vẫn có thể xảy ra.

Có người nói rằng nếu đưa Assange vào trong một container, thì Cảnh sát Anh không được quyền khám xét vì quy chế "kiện hàng ngoại giao", tuy vậy có những quy định về kích thước và trọng lượng các văn kiện ngoại giao và không thể giấu Assange như vậy được.

Trong quá khứ, một số người tị nạn đã ở lại các sứ quán một thời gian rất dài từ hàng tháng đến nhiều năm